ΑΡΧΑΙΟΛΑΤΡΙΑ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΑ

2009-02-20T09:00:00.014+02:00

Από την Παρασκευή 20 Φεβρουαρίου 2009 κυκλοφορεί το βιβλίο Αρχαιολατρία και Γλώσσα από τις εκδόσεις Σ. Ι. Ζαχαρόπουλου.

Σχετικοί σύνδεσμοι:

1) εφημερίδες-ιστολόγια:
α. Brothers in arms (α΄) (Γιάννης Η. Χάρης)
β. Brothers in arms (β΄) (Γιάννης Η. Χάρης)
γ. Το Βήμα-βιβλία
δ. Αρχαιολατρία και γλώσσα (τουκιθεμπλόμ)
ε. Βασίλειος Αργυρόπουλος: Αρχαιολατρία και Γλώσσα (hominid, λογοράμματα)
στ. Αρχαιολατρία και γλώσσα (Νίκος Σαραντάκος)
ζ. Αρχαιολατρία και γλώσσα (Ο.Ο.Δ.Ε.)
η. Έχουνε χιούμορ οι γλωσσολόγοι; (Φοίβος Παναγιωτίδης)
θ. Γλωσσική παραμυθία: Η αρχή τής ομοχρονίας (Θεόδωρος Μωυσιάδης)
ι. Λερναία κείμενα, λερναίες αντιλήψεις και διαβάστε… (Μαρία Ξυλούρη)
ια. 1315 λέξεις για το Αρχαιολατρία και Γλώσσα του Βασίλη Αργυρόπουλου (Βασίλης Συμεωνίδης)
ιβ. Τα βιβλία του Αυγούστου, #2 (Μ)
ιγ. "Αρχαιολατρία και γλώσσα". Παρατηρήσεις με αφορμή το βιβλίο του Β. Μ. Αργυρόπουλου (Αθήνα 2009) (Α. Λ. Κατώνης)
ιδ. Σκέψεις με αφορμή την ανάγνωση του βιβλίου του Βασίλη Αργυρόπουλου: Αρχαιολατρία και γλώσσα: Θέματα ετυμολογίας και ορθογραφίας (Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος, 2009) (Χρυσόστομος Παπασπύρου)

2) βιβλιοπωλεία:
α. εκδόσεις Πατάκη
β. Πρωτοπορία
γ. BibliOasi
δ. paper-book land
ε. ΑΝΤΙΠΟΛΙΣ
στ. PERIZITITO
ζ. PROSPERUS
η. allbooks

Εκδηλώσεις:

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΗ

2009-02-20T08:30:00.000+02:00

Στις σελίδες 114 και 115 του βιβλίου κάνω λόγο για καθηγητή του Πολυτεχνείου ο οποίος σε άρθρο του στο Βήμα υιοθετεί και αναπαράγει άκριτα τον μύθο «της νοηματικής και όχι απλώς συμβατικής ελληνικής γλώσσας». Επειδή μπορεί να προκύψει το εσφαλμένο συμπέρασμα ότι πρόκειται για τον Θεοδόσιο Τάσιο (καθηγητή του Πολυτεχνείου, ο οποίος αρθρογραφεί στο Βήμα), διευκρινίζω ότι εννοώ τον καθηγητή του Πολυτεχνείου και ακαδημαϊκό Αντώνιο Κουνάδη. Γράφω συγκεκριμένα:

Στο Βήμα της 22ας Νοεμβρίου 2003 δημοσιεύεται άρθρο αξιόλογου καθηγητή του Πολυτεχνείου με θέμα την ελληνική γλώσσα. Εκεί σημειώνονται μεταξύ άλλων τα ακόλουθα:

«ειδικοί επιστήμονες της πληροφορικής διεπίστωσαν ότι οι Η/Υ προχωρημένης τεχνολογίας δέχονται ως νοηματική γλώσσα μόνο την Ελληνική, διότι η λέξη που είναι το "σημαίνον" και το εκφραζόμενο από αυτήν που είναι το "σημαινόμενον", έχουν μεταξύ τους πρωτογενή σχέση. Τούτο δεν συμβαίνει σε άλλες γλώσσες, οι οποίες θεωρούνται σημειολογικές, διότι δεν υπάρχει αιτιώδης σχέση μεταξύ λέξεως και εκείνου το οποίο αυτή εκφράζει».

Οι ισχυρισμοί αυτοί, βεβαίως, αναιρούνται από όσα έχουν ήδη επισημανθεί στις προηγούμενες γραμμές αυτής εδώ της εργασίας. Ούτε η λέξη είναι το σημαίνον ούτε το «εκφραζόμενο από αυτήν» είναι το σημαινόμενο.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου και στο άρθρο «Το Λερναίο κείμενο στην Ακαδημία!» του Νίκου Σαραντάκου)

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

2008-05-12T20:35:00.006+03:00

«Όταν συγκρούεται το επιστημονικό με το παραεπιστημονικό και το αντιεπιστημονικό, δεν χρειάζεται να πω ποιος βγαίνει ηττημένος και ταπεινωμένος... Είναι όμως όλη αυτή η ένταση μια καλή αφετηρία για συστηματική και αμερόληπτη ενημέρωση, γιατί πιστεύω ότι φίλη η φιλοπατρία μας, φιλτάτη δε η αλήθεια. Τα τελευταία χρόνια έχει ξεκινήσει από κάποιους ύποπτους –κατά τη γνώμη μου– κύκλους μια προσπάθεια απόδειξης του αναπόδεικτου. Μια προσπάθεια να τραβήξουμε και να μακρύνουμε προς τα πίσω την ιστορία του Ελληνισμού (λες κι αυτό σημαίνει τίποτα για την αξία του), να διακηρύξουμε ότι εμφανιστήκαμε από το πουθενά, λίγο πριν από τον homo habilis, ότι ανέκαθεν ήμασταν μοναχικοί και ανάδελφοι, μια μοναχική φυλή χωρίς συγγενείς και επιρροές, κι ότι παραδόξως αυτή η αυτοφυής γλώσσα υιοθετήθηκε αίφνης από όλους τους άλλους λαούς που περίμεναν στη γωνία, άγλωσσοι και απολίτιστοι, τα δικά μας φώτα. Κι αυτό γιατί αυτοί οι κύριοι στάθηκαν ανίκανοι να κατανοήσουν και να εκτιμήσουν την αξία και το μεγαλείο της Αρχαίας Ελλάδας στις πραγματικές του διαστάσεις, γι’αυτό και επεχείρησαν να της προσδώσουν ψεύτικη και ασύστατη αίγλη με εικοτολογίες και ανεύθυνους κομπογιαννιτισμούς. Αξία για μια γλώσσα δεν έχει τόσο η αρχή της και η προϊστορία της, όσο η εξέλιξή της, η καλλιέργειά της και η γραμματειακή παραγωγή της (και εκεί έγκειται η θαυμαστή ιδιαιτερότητα της Ελληνικής)».
Δημήτρης Μιχελιουδάκης

«Ας σταθούμε ικανοί να τη γνωρίσουμε αυτήν την έρμη την Eλληνική, που και εδώ τραυματίζεται, και ας τη δούμε όπως πραγματικά είναι: μια απ’τις αρχαιότερες γλώσσες του κόσμου, κλάδος της μεγαλύτερης γλωσσικής οικογένειας, με μεγάλη επιρροή διαχρονικώς, αλλά και με κοινή καταγωγή, όπως είναι φυσικό, με τις γλώσσες αυτές που παρουσιάζουν συστηματικές ομοιότητες στο λεξιλόγιο και τη δομή, τέτοιου βάθους ομοιότητες που δεν μπορούν να οφείλονται σε δανεισμό. Επίσης, είναι αφελές να μιλάμε για αιτιακή / φυσική σχέση σημαίνοντος και σημαινομένου στη γλώσσα και ειδικά στην Ελληνική. Η γλώσσα είναι κοινωνικό προϊόν, δεν δόθηκε απ’τους θεούς για νά’χει ...μεταφυσικές ιδιότητες, η σύναψη σημασιών στις λέξεις είναι μια σύμβαση, μια συμφωνία, ένα σιωπηρό συμβόλαιο των ομιλητών μιας γλώσσας κι αυτό είναι που τους ενώνει. Ποια (μετα)φυσική σχέση υπάρχει ανάμεσα στον ήχο [΄tria] και στα τρία παιδιά βολιώτικα; Και τι το “φυσικό” έχει το ελληνικό τρία, που δεν το’χει το κινέζικο san; Αλίμονο, η γλώσσα δεν είναι πεδίο ιδεολογικής αντιπαράθεσης, ας εμπιστευόμαστε τους ειδικούς και όχι τις περιθωριακές και ύποπτες φωνές, γιατί είναι γελοίο και μας υποβιβάζει. Όποιος έχει επιφυλάξεις, ας ανατρέχει στα σοβαρά εγχειρίδια, στα Πανεπιστήμια και τις βιβλιοθήκες και όχι στα πανέρια όπου συνωστίζονται φυλλάδες φανατισμένες, οι οποίες παραδοξολογούν για να προσηλυτίσουν και να κολακέψουν αυτούς που ζητάνε την πρόχειρη αυτεπιβεβαίωση. Η -αληθινή- γνώση δεν έχει ιδεολογία και δεν απειλεί, μόνο παρεξηγήσεις διαλύει και μπορεί (αν όχι πρέπει) να είναι προσιτή στον καθένα που έχει μάτια ανοιχτά. Εκεί είναι η ομορφιά του Ελληνισμού, στις σχέσεις του, στις αμφίδρομες επιρροές του, στην ελεύθερη επικοινωνία του και όχι στον αμυντικό απομονωτισμό που μας προτείνουν οι υπερεθνικόφρονες, αυτοί που γίναν υπερπατριώτες γιατί δεν στάθηκαν ικανοί να δουν την αντικειμενική αξία των ελληνικών γραμμάτων, με αποτέλεσμα να ισοπεδώνουν, να απλουστεύουν και να φτωχαίνουν την αξία του Ελληνισμού, με μόνο μέλημα μια υποτιθέμενη αυτοχθονία και αυτάρκεια, που καταλήγει σε αυτισμό. Ποιος από τους εθνικιστές μπορεί να χαρεί αληθινά τον Όμηρο, τον Καβάφη, τον Ρωμανό, τον Πλάτωνα, τον Ευριπίδη, τον Καζαντζάκη, τον Παπαδιαμάντη (για να μην πω να τους καταλάβει); Από αυτούς ζητάνε το αίμα τους και όχι το φως ή τη δροσιά τους».
Δημήτρης Μιχελιουδάκης

«Γράφει ο συγγραφέας Πέτρος Τατσόπουλος: “Δίπλα σε κάθε μαγαζί της Επιστήμης, χτισμένο με τον ιδρώτα αιώνων, η “Νέα Εποχή”, αυτό το γραφικό κίνημα ηλιθίων, έχει χτίσει και το δικό της ...παραμαγαζάκι: δίπλα στην αστρονομία η αστρολογία, δίπλα στη φιλοσοφία ο διαλογισμός, δίπλα στην κλασική ιατρική οι ολιστικές θεραπείες και παραδίπλα ο αποκρυφισμός, η ψυχοκίνηση και πάσης άλλης μορφής τσαρλατανισμός” (Η μεγάλη σύγχυση, εφημ. Εξουσία 11.6.1999 και στο Πιπέρι στη γλώσσα, σελ. 106, Καστανιώτης, 2000). Αν θέλαμε να κάνουμε λίγο πιο ...πλήρη την παραπάνω παράγραφο, θα έπρεπε να προσθέσουμε μία ακόμη σειρά: “δίπλα στους αρχαιολόγους, τους ιστορικούς, τους φιλολόγους και τους γλωσσολόγους οι “αρχαιολάτρες”, οι ερασιτέχνες της ιστορίας και της γλώσσας”.

»Όλοι αυτοί που απορρίπτουν τα επιστημονικά πορίσματα περί γλώσσας, επειδή δεν ταιριάζουν στις μεγαλοϊδεατικές τους αντιλήψεις, ουσιαστικά εφαρμόζουν τον εθνικισμό στη γλώσσα. Όταν δεν μπορείς να αγαπάς την πατρίδα σου χωρίς να μισείς τις πατρίδες των άλλων, τότε δεν μπορείς και να αγαπάς τη γλώσσα σου χωρίς να απαξιώνεις τις γλώσσες των άλλων.

»Η Ελληνική είναι μία πανάρχαια, πλουσιότατη, αδιάκοπα ομιλούμενη γλώσσα στην οποία γράφτηκαν αξεπέραστα έργα του παγκόσμιου πολιτισμού και η οποία τροφοδότησε πολλές άλλες γλώσσες. Αυτά τα αναμφισβήτητα γεγονότα δεν είναι αρκετά για τον εθνικιστή της γλώσσας. Η Ελληνική, λένε, είναι η μήτρα που γέννησε όλες τις άλλες γλώσσες (και τα Κινέζικα; και τα Αραβικά;). Ό,τι μιλάνε όλοι οι άλλοι λαοί δεν είναι παρά ελληνικές διάλεκτοι! Η Ελληνική έδωσε σε όλες τις γλώσσες αλλά δεν πήρε από τις άλλες ούτε μία λέξη!

»Όταν αυτά είναι τα συμπεράσματα στα οποία πρέπει οπωσδήποτε να καταλήξουμε, κάθε καλοπροαίρετος καταλαβαίνει πόσο επιστημονική θα είναι και η μέθοδος που θα χρησιμοποιηθεί προς απόδειξη (;): Πιάνουμε μία λέξη ομηρική που μοιάζει με κάποια ξένη (δυο-τρεις κοινοί φθόγγοι αρκούν) και αμέσως έτοιμο το συμπέρασμα: ελληνικότατη η λέξη! Αν τώρα, η λέξη αυτή λείπει τελείως από την αττική διάλεκτο, αν λείπει από την Ελληνιστική Κοινή, αν λείπει από τη Μεσαιωνική, την Καθαρεύουσα, τη Δημοτική δεν έχει καμία απολύτως σημασία. Τόσους αιώνες τελούσε εν υπνώσει για να ξεπηδήσει ως εκ θαύματος στα χείλη ενός άλλου λαού χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά και να δικαιώσει τις δοξασίες των ελληνόφρονων ερασιτεχνών της γλώσσας και της ιστορίας».
Χρήστος Μουλώτσιος

«Με θλίβει ότι η διάδοση της ημιμάθειας (δυστυχώς ακόμη και μεταξύ φιλολόγων) είναι τόσο ευρεία, ώστε προσφέρει λαβές στους ελληνολάτρες, ακόμη και σε αυτούς που ξεκίνησαν με αγαθές προθέσεις. Χωρίς γλωσσολογικά εφόδια, με απλή παράθεση τύπων που μοιάζουν και σημασιών που ταιριάζουν, ο ατυχής “Εσκιμώος” ανάγεται αβίαστα στο επίθ. “άσχημος” και το αγγλ. “sin” στο ομηρικό “σίνομαι” «βλάπτω»! Η τεκμηρίωση των ενδιαμέσων σταδίων δεν θεωρείται απαραίτητη, η δε ερμηνεία τής μεσολάβησης αιώνων μεταξύ των συγκρινομένων αντιμετωπίζεται σαν περιττή πολυτέλεια. Με ανησυχεί ότι, ως φαίνεται, δεν κατορθώσαμε να διδάξουμε στους μαθητές και τους φοιτητές μας τη μέθοδο ελέγχου τέτοιων έωλων σοφισμάτων».
Θεόδωρος Μωυσιάδης

ΠΡΟΕΚΤΑΣΕΙΣ

2008-05-11T21:00:00.005+03:00

1) Ένας «αρχαιολάτρης» από τη Θεσσαλονίκη (o lion king, πρώην moderator του ftou.gr) έγραψε to 2003:

«Αφού η προέλευση του αλφαβήτου είναι φοινικική, γιατί η Ελληνική θεωρείται ινδοευρωπαϊκή και όχι ...σημιτοχαμιτική γλώσσα;».

«Οι Έλληνες, αφού πήραν τα γράμματα από τους Σημιτοφοίνικες..., γιατί η Φοινικική τότε συγκαταλέγεται στη σημιτο-χαμιτική οικογένεια κι όχι στην ινδοευρωπαϊκή;».

Και μόνο αυτά τα ερωτήματα είναι αρκετά, για να αποκαλύψουν τη σύγχυση των «αρχαιολατρών». Ο δανεισμός των συμβόλων του ελληνικού αλφαβήτου από τη φοινικική γραφή αποτελεί θέμα εντελώς άσχετο με την ένταξη της Ελληνικής στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια γλωσσών ή της Φοινικικής στις σημιτο-χαμιτικές γλώσσες. Ο παράγοντας που ορίζει σε ποια οικογένεια ανήκει μια γλώσσα είναι η γραμματικοσυντακτική της δομή. H γλώσσα Σουαχίλι –για να αναφέρουμε μια περίπτωση– δεν μπορεί να θεωρηθεί ινδοευρωπαϊκή, γιατί είναι συγκολλητική γλώσσα (agglutinative language), σε αυτήν δηλ. διάφορα μορφήματα παρατάσσονται το ένα μετά το άλλο σε μια λέξη αντίστοιχη με τη φράση των ινδοευρωπαϊκών γλωσσών. Παράδειγμα: wametulipa "they have paid us", consisting of wa- "they" + -me- Perfect + -tu- "us" + -lip- "pay" + -a Indicative (βλ. SDLL). Μήπως το γεγονός ότι η τουρκική γλώσσα γράφτηκε το 1928 σε λατινικό αλφάβητο, ενώ έως τότε αποδιδόταν στην αραβική γραφή, σημαίνει ότι θα πρέπει να ενταχθεί στην ίδια οικογένεια π.χ. με την Αγγλική, όπου χρησιμοποιείται επίσης λατινικό αλφάβητο;

Με αφορμή τα παραπάνω ερωτήματα του «αρχαιολάτρη», ο Αλέξανδρος Φατσής έγραψε εύστοχα τα εξής:

«Η παραπάνω ερώτηση δείχνει –νομίζω– ότι οι γλωσσολόγοι που συνομιλούν με τους "αρχαιολάτρες" είναι τουλάχιστον αφελείς. Έχοντας διαβάσει τέτοιες συζητήσεις, μόνο σε αυτό το συμπέρασμα μπορώ να καταλήξω. Τι προσπαθείτε, κύριοι; Να αποδείξετε σε ανθρώπους που έχουν βγάλει ήδη τα συμπεράσματά τους, μια επιστημονική θεωρία;; Για να γίνει αυτό, θα έπρεπε να κάνετε copy-paste όλη τη σχετική βιβλιογραφία. Αλλά, όπως αποδεικνύει το παραπάνω ερώτημα, και πάλι δεν θα είχε κανένα νόημα. Δεδομένου ότι οι συνομιλητές σας είναι άτομα χωρίς επαφή με το αντικείμενο, δεν μπορούν να κατανοήσουν τα επιχειρήματά σας. […] Είναι τυχαίο άραγε ότι αυτές οι απόψεις υποστηρίζονται μόνο από μη γλωσσολόγους;;; Δεν έχουν γνώση του αντικειμένου, άρα είναι λογικό να υποστηρίζουν αυτά τα πράγματα. Προσπαθείτε να διδάξετε γεωμετρία σε κάποιον που μόλις ξέρει να μετράει τα δάχτυλά του. Τι πιθανότητες υπάρχουν να έχετε αποτέλεσμα;;; Ελάχιστες. Είναι τυχαίο, πιστεύετε, ότι οι συνομιλητές σας ασχολούνται με αυτό το τμήμα της επιστήμης της γλωσσολογίας και όχι π.χ. με τις ομοιότητες ανάμεσα στην κυπριακή και την ποντιακή διάλεκτο;;;; Το θέμα έχει προφανώς άλλες προεκτάσεις και κατά συνέπεια, τουλάχιστον, ματαιοπονείτε. […]

»Η συζήτηση που κάνετε έχει το ίδιο νόημα με μία στην οποία θα προσπαθούσατε να πείσετε τον κύριο Τάκη Τσουκαλά ότι ο Ολυμπιακός δεν είναι η καλύτερη ομάδα. Το συμπέρασμα για τον κύριο Τσουκαλά υπάρχει ήδη. Ξέρει ποια είναι η καλύτερη ομάδα. Είναι σίγουρος γι’ αυτό. Μένει μόνο να βρει τα στοιχεία που το επιβεβαιώνουν. Και τα στοιχεία που δεν συμφωνούν με αυτό, είτε είναι λάθος είτε δεν ερμηνεύονται σωστά. Άρα, η προσπάθειά σας να αποδείξετε γλωσσολογικές αλήθειες εδώ δεν έχει νόημα. Αν τους ενδιέφερε η επιστήμη σας, θα γινόντουσαν και αυτοί γλωσσολόγοι. Η πατρίδα μας τους ενδιαφέρει».

Γιατί οι «αρχαιολάτρες» δεν ομολογούν ανοιχτά ότι έχουν ιδεολογικά κίνητρα, ότι ο όρος Ινδοευρωπαίοι τούς ενοχλεί και ότι το όλο θέμα τούς ενδιαφέρει για ιδεολογικούς λόγους; Αν είχαν επιστημονικό ενδιαφέρον για τη γλώσσα, τότε θα τους απασχολούσαν και άλλα θέματα, όχι μόνο αυτά που έχουν ιδεολογικές προεκτάσεις.

Αν είχαν αγνή και άδολη αγάπη για τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό, τότε θα έγραφαν, π.χ., ένα κείμενο για μια παράσταση αρχαίου δράματος που παρακολούθησαν το καλοκαίρι σε κάποιο θέατρο. Τις εντυπώσεις τους, τα συναισθήματά τους… Έχετε δει πολλές φορές κείμενά τους με τέτοια θέματα; Όχι, βέβαια. Άλλα θέματα τους απασχολούν, π.χ. η «κατάρριψη» διαφόρων «μύθων», για την ινδοευρωπαϊκή καταγωγή της ελληνικής γλώσσας, για τη φοινικική καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου κ.ά.

----------

2) «Η "ινδοευρωπαική" δεν είναι θεωρία αλλά υπόθεση» (lion king).

Όπως έχει ειπωθεί χαρακτηριστικά σε παλαιότερη διαδικτυακή συζήτηση, «έχουμε “ΙΕ” γεγονός (ότι οι γλώσσες του μισού πλανήτη μοιάζουν συστηματικά), ΙΕ υπόθεση (ότι οι ομοιότητες οφείλονται στο ότι όλες αυτές οι γλώσσες κατάγονται από μία) και πολλές ΙΕ θεωρίες που ασχολούνται με το πότε, το πώς και το γιατί».

----------

3) «Ο Ηρόδοτος είπε ότι ο Κάδμος έφερε τα "γράμματα". Τι ήταν όμως τα γράμματα; Ήταν νομίσματα» (lion king).

Αποκαλυπτικό για την προέλευση του ελληνικού αλφαβήτου από το φοινικικό είναι και το γνωστό χωρίο του Ηροδότου (5, 58).

«Οἱ δὲ Φοίνικες […] ἐσήγαγον διδασκάλια ἐς τοὺς Ἕλληνας καὶ δὴ καὶ γράµµ ατα, οὐκ ἐόντα πρὶν Ἕλλησι ὡς ἐµοὶ δοκέειν, πρῶτα µὲν τοῖσι καὶ ἅπαντες χρέωνται Φοίνικες· µετὰ δὲ χρόνου προβαίνοντος ἅµα τῇ φωνῇ µετέβαλον καὶ τὸν ῥυθµὸν τῶν γραµµάτων».

Είναι ατυχής η προσπάθεια να αποδοθεί άλλη σημασία στη λέξη γράμματα του αρχαίου κειμένου, όπως «νομίσματα». Τα συμφραζόμενα συνηγορούν στη χρήση από τον Ηρόδοτο της λέξη γράμματα με τη σημασία «γράμματα».

----------

4) «Υποθετική ερώτηση: Βρίσκονται 3 τάφοι. Συγκρίνουν το DNA του παππού του πατέρα και του υιού. Θα βρούν ότι έχουν συγγένεια. Έζησαν και οι 3 την περίοδο;» (lion king).

Mα, αυτή είναι η έννοια της γλωσσικής οικογένειας: μπορεί να περιλαμβάνει πρωτογλώσσες και θυγατρικές γλώσσες. Επομένως, τα περί τάφων δεν αποτελούν επιχείρημα.

----------

5) «Διάβασα και κάτι περι ετυμολογίας των λέξεων. Ερώτηση: γιατί είναι πόσες λέξεις που μεταφράζονται στα Ελληνικά ενώ αποδίδονται σε άλλους ενώ στη δική τους γλώσσα δεν υπάρχει μετάφραση; Π.χ "Φοίνικας" και "Ιεροσόλυμα";

»Παιδιά, επειδή αυτά είναι σοβαρά θέματα, ας μη μιλάμε για πράγματα που δεν γνωρίζουμε καλά, γιατί είναι κι αυτό ένα είδος διαστρέβλωσης» (lion king).

Κατ’αρχάς, δεν είναι πολύ κατανοητό το περιεχόμενο του κειμένου. Μάλλον όμως το κεντρικό νόημα είναι ότι η ελληνική ετυμολογική προέλευση των λέξεων Φοίνικας και Ιεροσόλυμα αναιρεί τη φοινικική καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου. Το ακριβές είναι ότι η αρχαία λέξη Φοίνιξ είναι μυκηναϊκή, αλλά έχει αβέβαιη απώτερη ετυμολογική προέλευση (λεπτομέρειες στο λήμμα Φοίνικας του λεξικού Μπαμπινιώτη). Αλλά και ελληνική να είναι η λέξη, δηλ. να μην είναι αρχαιότατο δάνειο, αυτό δεν σημαίνει τίποτα για το θέμα του αλφαβήτου, που απασχολεί τον κύριο.

Πρώτον, γιατί οι Φοίνικες αυτοαποκαλούνταν Χαναναίοι (εβραϊκή λέξη) –άρα, τι σημασία έχει πώς τους αποκαλούσαμε εμείς;

Δεύτερον, γιατί τα ονόματα των γραμμάτων ετυμολογούνται με άριστη τεκμηρίωση από τη φοινικική γλώσσα. Ένα από τα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι το ελληνικό αλφάβητο έχει βορειοσημιτική / φοινικική προέλευση είναι η (μη ελληνική) ονομασία –και η ακλισία– των γραμμάτων. Τα ονόματα άλφα, βήτα, γάμμα κ.λπ. δεν ετυμολογούνται από την Ελληνική, δεν σημαίνουν τίποτε και δεν κλίνονται στη γλώσσα αυτήν. Στη Φοινικική, αντίθετα, το ’aleph- άλφα σημαίνει «βόδι», το bêt- βήτα «το σπίτι», το gimel- γάμμα «καμήλα» (εβρ. gāmāl, αραμαϊκό gamlā), το dālet (ή dāleth)- δέλτα «θύρα» κ.λπ.

Όσο για τα Ιεροσόλυμα, είναι εξελληνισμένη μορφή του Ιερουσαλήμ. Η τελευταία είναι εβραϊκή λέξη, που δασύνεται κατά παρετυμολογική σύνδεση με το επίθςτο ιερός (βλέπε τα λήμματα Ιεροσόλυμα και Ιερουσαλήμ του λεξικού Μπαμπινιώτη). Αλλά και ελληνικές να ήταν οι λέξεις, ισχύει η παραπάνω παρατήρηση για την ετυμολογική προέλευση των ονομάτων των γραμμάτων.

Κατά τα άλλα, πράγματι, «επειδή αυτά είναι σοβαρά θέματα, ας μη μιλάμε για πράγματα που δεν γνωρίζουμε καλά, γιατί είναι κι αυτό ένα είδος διαστρέβλωσης»...

----------

6) Όπως είχαμε επισημάνει παλαιότερα, οι «αρχαιολάτρες» υποτιμούν τη σημασία των κοινών ινδοευρωπαϊκών στοιχείων και απορρίπτουν εν γένει την ΙΕ θεωρία, επειδή δεν μπορούν να δεχθούν για ευνόητους ιδεολογικούς λόγους ότι άλλες γλώσσες, όπως λ.χ. η Αλβανική ή η αρχαία Ινδική, συνδέονται γενετικά με την Ελληνική. Το «αντεπιχείρημα» που προβάλλουν είναι ότι οι Έλληνες αποτελούν αυτόχθονα λαό που δεν έχει αναμειχθεί με άλλους από φυλετική ή γλωσσική άποψη.

Με αφορμή την παρατήρησή μας αυτή, ο lion king, «αρχαιολάτρης» από τη Θεσσαλονίκη,έγραψε:

«Βάζεις την Αλβανική γλώσσα ανάμεσα στην Ελληνική και την Ινδική. Αυτό δεν είναι μόνο αντιεπιστημονικό (τι θα μας πεις δηλαδή για την Αλβανική γλώσσα; ) αλλά και αστείο. Άσε την ποιότητα, την παραβλέπω, αλλά υπάρχουν και κάτι χιλιάαααααααδες χρόνια διαφορά ύπαρξης».

Εδώ πρόκειται για χωρίο που δείχνει την έλλειψη επιστημονικής σκέψης και τον ιδεολογικό φανατισμό μερικών. Εκφράζεται η απορία πώς είναι δυνατόν οι γλωσσολόγοι να
«βάζουν μαζί», λ.χ., την Ελληνική και γλώσσες με πολύ μεταγενέστερες πρώτες γραπτές μαρτυρίες. Ωστόσο, ακόμη και τέτοιες γλώσσες μπορεί κάλλιστα να ανήκουν στην ίδια γλωσσική οικογένεια με την Ελληνική. Ακόμη και μια γλώσσα που δεν έχει καμία γραπτή μαρτυρία μπορεί να συνδέεται γενετικά με κάποια άλλη, που χαρακτηρίζεται από πλούσια γραμματεία. Ο εθνικιστικός φανατισμός, όμως, εμποδίζει τέτοιες λεπτές διακρίσεις.

----------

7) O lion king έγραψε:

«Τα αρχαία ινδικά ονομάζονται σανσκριτικά (ή μιλάμε επιστημονικά, με όρους, ή όχι...)».

Είναι εξοργιστικός ο συνδυασμός ημιμάθειας και ειρωνείας. Ο συγκεκριμένος «αρχαιολάτρης», με βάση τον όρο αρχαία Ινδική που χρησιμοποιούνταν σε ένα γλωσσολογικό κείμενο, έβγαλε το συμπέρασμα ότι ο συντάκτης του αγνοεί πως η αρχαία Ινδική είναι η Σανσκριτική. Στην πραγματικότητα, βεβαίως, η Σανσκριτική αντιπροσωπεύει κυρίως την κλασική περίοδο (800-400 π.Χ.) της αρχαίας Ινδικής και όχι το σύνολό της. Yπάρχει και η Βεδική. Αλλά, ακόμη κι αν οι δύο όροι ταυτίζονταν, σε καμιά περίπτωση δεν θα μπορούσε να βγει το συμπέρασμα ότι ο γλωσσολόγος που χρησιμοποιεί τον πρώτο όρο αγνοεί ότι ο δεύτερος δηλώνει και αυτός την αρχαία Ινδική, έστω την κλασική της περίοδο κυρίως, όπως προαναφέρθηκε. Ένα τέτοιο συμπέρασμα είναι παντελώς αυθαίρετο και διατυπώθηκε μόνο για έναν σκοπό, την προσωπική επίθεση. Και βέβαια χρησιμοποιείται ο όρος αρχαία Ινδική. Ο Μπαμπινιώτης (1985α: 37) άλλωστε κάνει λόγο ακριβώς για την αρχαία Ινδική, τμήμα της οποίας είναι η Σανσκριτική. Η αρχαία Ινδική δηλ. αντιπροσωπεύει έναν γενικότερο όρο που καλύπτει και την προκλασική και την κλασική περίοδο της αρχαίας Ινδικής, αλλά και διάφορες διαλέκτους, όπως ο γενικός όρος Αρχαία Ελληνική μπορεί να δηλώνει μια χρονική περίοδο ευρύτερη από την κλασική, αλλά και μια ποικιλία διαλέκτων (Αρχαία Eλληνική είναι όχι μόνο η αττική διάλεκτος, αυτή δηλ. που έπαιξε τον σπουδαιότερο ρόλο στην εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας, αλλά και η δωρική, π.χ.). Αυτήν την πρακτική εφαρμόζει και η Encyclopedia of Indo-European culture των J.P. Mallory και D.Q. Adams (1997).

Επίσης, ο Θεσσαλονικιός «αρχαιολάτρης» ισχυρίστηκε ότι «διόρθωσε» τον συντάκτη του ίδιου γλωσσολογικού κειμένου με την παρατήρηση ότι ο σανσκριτικός τύπος είναι pita και όχι pitar, όπως αναφερόταν στο κείμενο. Ως προς τους τύπους pitar και pita, ας ξεκαθαρίσουμε εξαρχής ότι υπάρχουν και οι δύο. Ο Μπαμπινιώτης (1985α: 25), για παράδειγμα, χρησιμοποιεί τον τύπο pita (με το σημάδι της μακρότητας πάνω από το a και τόνο), αλλά και τον pitar (ΛΝΕΓ2: 17). Ο Η. Frisk, ο P. Chantraine και ο J. Pokorny στα λεξικά τους (βλ. αναλυτικά βιβλιογραφικά στοιχεία στον Μπαμπινιώτη 1985α: 231), καθώς και οι J.P. Mallory και D.Q. Adams στην Ινδοευρωπαϊκή Εγκυκλοπαίδεια (ΕΙΕC) δίνουν τον τύπο pitar.

Ο τύπος pitar με r μπορεί να δικαιολογηθεί ως αντίστοιχος με τους λοιπούς συγγενείς τύπους (όπως το pater της Λατινικής), που περιλαμβάνουν όλοι r.

Ο τύπος pita (χωρίς το r) μπορεί να δικαιολογηθεί ως τύπος της ονομαστικής (οι πτώσεις είναι συνολικά οκτώ στη Σανσκριτική).

Η οριζόντια γραμμή πάνω από το a δηλώνει απλούστατα ότι είναι μακρό. Τέλος, ο τόνος συνιστά συμμόρφωση με παλαιότερα δεδομένα, αφού στη Βεδική δηλωνόταν, σε αντίθεση με την κλασική Σανσκριτική.

Αξιοσημείωτη και η παρατήρηση του φίλου Αλέξανδρου Φατσή, με αφορμή τα παραπάνω:

«Καλά όλα αυτά, αλλά μήπως μπορούν να καταλάβουν αυτοί οι άνθρωποι κάτι που δεν συμφωνεί με την πολιτική τους ατζέντα;;;».

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

Για τον lion king του ftou.gr ισχύει το λεγόμενο «σύνδρομο του Βασιλάκη», για το οποίο βλέπε εδώ.

2.10. ΓΕΝΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

2008-05-10T09:00:00.002+03:00

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2.9. ΤΟ ΤΟΠΩΝΥΜΙΟ ΓΟΥΔΙ

2008-05-09T21:00:00.002+03:00

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2.8. Η ΛΕΞΗ ΤΑΞΙΔΙ

2008-05-08T09:00:00.001+03:00

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ

2008-05-07T08:03:00.007+03:00

Τα όσα γράφονται στο προηγούμενο υποκεφάλαιο είναι ικανά να διαφωτίσουν για την ετυμολογική προέλευση της λέξης ορθοπαιδική. Ωστόσο, με αφορμή κάποια σημεία των κειμένων του Κ.Π., ας προστεθούν τα εξής:

1. Η εργασία Θέματα ετυμολογίας και ορθογραφίας δεν είναι επίσημη διπλωματική εργασία, όπως εσφαλμένα νομίζει ο Κ.Π. –πρόκειται για μια απλή γλωσσολογική εργασία, μη κατατεθειμένη στο Πανεπιστήμιο, που δημιουργήθηκε με σκοπό να κατακριθεί η μέθοδος μερικών ιδεολόγων σε θέματα ετυμολογίας και ορθογραφίας. Κάθε εχέφρων και απροκατάληπτος αναγνώστης της εργασίας αυτής μπορεί να διαπιστώσει ότι έχει γλωσσολογικό χαρακτήρα και ότι σε αυτήν αναιρούνται με συγκεκριμένα στοιχεία οι εσφαλμένες αντιλήψεις των «αρχαιολατρών» σε διάφορα θέματα γλώσσας. Στόχος της εργασίας δεν είναι, φυσικά, οι θρησκευτικές τους πεποιθήσεις, αλλά οι γλωσσικές τους απόψεις. Από την εργασία προκύπτει, όμως, ότι οι βασικές τους θέσεις (π.χ. για την προέλευση του αλφαβήτου) έχουν σαφέστατο ιδεολογικο-πολιτικό υπόβαθρο. Ακόμη και για το θέμα της ορθοπαιδικής, μερικοί μη γλωσσολόγοι εκφέρουν σαφέστατα ιδεολογικό λόγο, όπως αποδεικνύεται π.χ. στο παραπάνω κείμενο του Κώστα Πνευματικού. Οι θρησκευτικές πεποιθήσεις των «αρχαιολατρών» δεν μας απασχολούν. Είναι γεγονός, ωστόσο, ότι μερικοί από αυτούς είναι δωδεκαθεϊστές –αυτό γιατί να αποσιωπηθεί; Και γιατί ο Κ.Π. σπεύδει να υπερασπιστεί όσους έχουν «υπερβάλλον αντισιωνιστικό και αντιχριστιανικό πνεύμα» και είναι «δωδεκαθεϊστές»; Γλωσσολογικά στοιχεία περιλαμβάνει η εργασία, τα οποία βέβαια δεν κατόρθωσε να αναιρέσει ο Κώστας Πνευματικός.

2. Ο Κ.Π., αδυνατώντας να εκφέρει επιστημονικό λόγο, εξακολουθεί να επιλέγει την τακτική της στομφώδους κενολογίας και της επανάληψης στοιχείων για τα οποία έχουν δοθεί αναλυτικές απαντήσεις. Δεν έχουμε αφήσει τίποτε αναπάντητο σχετικά με το θέμα της ορθοπαιδικής. Το γεγονός ότι ο Κ.Π. επιμελώς αποκρύπτει τη συνολική απάντηση που του έχει δοθεί για το εν λόγω θέμα τα λέει όλα.

3. Ο Κ.Π., με αφορμή την παρατήρηση ότι η ετυμολογική ορθογραφία της ορθοπαιδικής δεν είναι θέμα ποσοτικό, δεν καθορίζεται δηλ. από το ποσοστό των λεξικών που επιλέγουν τη γραφή με -ε-, κάνει την εξής πρόβλεψη: ότι στο μέλλον, αν ακολουθηθεί στα περισσότερα λεξικά η γραφή με -αι-, θα επικαλούμαστε το ποσοτικό αυτό κριτήριο που τώρα απορρίπτουμε! Μας καταλογίζει δηλ. ασυνέπεια προκαταβολικά! Δεν αξίζει να ασχολούμαστε με τέτοια επιχειρήματα.

4. Ο Κ.Π. εξακολουθεί να ισχυρίζεται ότι η γραφή της επίμαχης λέξης με -ε- «έχει γερά και λογικά θεμέλια»... Σε ερώτηση ενός συνομιλητή του ποιο στοιχείο υπάρχει για το ορθοπεδικός, δηλ. για την ετυμολογική σύνδεση της λέξης με το πεδάω, ο Κ.Π. απαντά: «αφού όμως ζητούνται στοιχεία, ας μάθουν, λοιπόν, ότι στοιχείο για τη λέξη ορθοπεδικός με -ε- είναι το γεγονός ότι η λέξη με -ε- επικράτησε και στην Ελλάδα». Τον ρωτούν ποιο στοιχείο τεκμηριώνει την ετυμολογική σχέση του ορθοπαιδικού με το πεδάω και αυτός απαντά ότι τέτοιο στοιχείο είναι το γεγονός ότι επικράτησε η γραφή με -ε-! Με αυτήν τη λογική, το γεγονός ότι επέδωσε η γραφή αγόρι (αντί αγώρι, που ανάγεται στο άωρος) θα ήταν στοιχείο που καθιστά ετυμολογικά βάσιμο τον τύπο αγόρι! Φυσικά, με βάση το κριτήριο της χρήσης, μπορούμε κάλλιστα να γράφουμε αγόρι. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ακολουθούμε ετυμολογική ορθογραφία στην προκειμένη περίπτωση! Η χρήση είναι κριτήριο για την απόκλιση από το συγκεκριμένο είδος ορθογραφίας.

5. Ο Κ.Π. στο γεμάτο φανατισμό κείμενό του (βλ. παραπάνω) για την ορθοπαιδική έκανε λόγο και για ανενημέρωτους «φωστήρες». Είναι δεδομένο, όμως, ότι ένα από τα μεγαλύτερα σύγχρονα λεξικά επιλέγει και τεκμηριώνει ετυμολογικά σε εκτενές σχόλιο εκτός λήμματος τη γραφή ορθοπαιδική. Οπότε, με βάση το στοιχείο αυτό, εύλογα ετέθη στον Κ.Π. το ερώτημα αν χαρακτηρίζει ανενημέρωτους «φωστήρες» τους ειδικούς γλωσσολόγους που υποστηρίζουν τη γραφή με -αι-. Ο Κ.Π. αντιστρέφει το ερώτημα ως εξής: «ποιοι είναι ανενημέρωτοι φωστήρες; Οι πάμπολλοι γλωσσολόγοι, φιλόλογοι, λεξικογράφοι που υποστηρίζουν τη γραφή ορθοπεδικός με -ε-;». Και ακολούθως γράφει: «η απάντηση είναι μία: κανείς! Ούτε οι μεν, ούτε οι δε, είναι ανενημέρωτοι φωστήρες». Μα, ο ίδιος έκανε λόγο πρώτος για ανενημέρωτους «φωστήρες»! Τώρα υποστηρίζει ότι δεν υπάρχουν τέτοιοι! Ας αποφασίσει τελικά... Και το πιο σημαντικό: «οι πάμπολλοι γλωσσολόγοι, φιλόλογοι, λεξικογράφοι που –σύμφωνα με τον Κ.Π.– υποστηρίζουν τη γραφή ορθοπεδικός με -ε-» δεν την υποστηρίζουν ως ετυμολογικά δικαιολογημένη. Κανείς ειδικός γλωσσολόγος δεν υποστηρίζει ότι η ορθοπαιδική θα πρέπει να γράφεται με -ε- σύμφωνα με την ετυμολογία της. Μερικοί προτιμούν τη γραφή με -ε-, που βασίζεται στο κριτήριο της χρήσης. Ενώ άλλοι θεωρούν προτιμότερη την ετυμολογική γραφή, αυτήν με -αι-, αφού άλλωστε η έννοια της ρύθμισης στον χώρο της ορθογραφίας δεν έχει τόσο αρνητικό χαρακτήρα όσο σε άλλες περιοχές της γλώσσας. Είναι αδύνατον να γίνει σοβαρός επιστημονικός διάλογος με ανθρώπους που δεν μπορούν να αντιληφθούν τέτοιες λεπτές διακρίσεις και κάνουν λόγο, γενικά και αόριστα, για πάμπολλους γλωσσολόγους που υποστηρίζουν τη γραφή με -ε-.

2.7. ΚΑΙ ΠΑΛΙ ΓΙΑ ΤΗ ΛΕΞΗ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ

2008-05-06T09:00:00.008+03:00

Την εσφαλμένη γραφή του όρου ορθοπαιδική με -ε- υποστήριξε σε ατυχές κείμενο που έστειλε στους καθηγητές τής Φιλοσοφικής Αθηνών τον Μάιο του 2003 ο Κώστας Πνευματικός, φοιτητής τότε του τμήματος ιστορίας-αρχαιολογίας. Το βασικότερο χαρακτηριστικό του εν λόγω άρθρου είναι η στομφώδης κενολογία, δείγμα ιδεολογικού φανατισμού και επιστημονικής άγνοιας. Ο αρθρογράφος σχολιάζει την πρωτοβουλία των γλωσσολόγων και των ορθοπαιδικών να ενημερώσουν για τη σωστή γραφή της λέξης και τη σχετική αρθρογραφία τους ως «θνησιγενείς σταυροφορίες», «προκατασκευασμένα εθνικά θέματα» και άλλα ηχηρά ευτράπελα. Επίσης, συνδέει αυθαίρετα τη δραστηριότητα αυτή με …το κίνημα του αττικισμού, που πρέσβευε στη μετακλασική Ελλάδα τη μίμηση της γλώσσας των κλασικών χρόνων, κάτι εντελώς άσχετο με το συζητούμενο θέμα. O K.Π. σχολιάζοντας τη γρ. ορθοπαιδική, που επιδίδει τα τελευταία χρόνια, κάνει λόγο γενικά κι αόριστα για «αλλαγή της ελληνικής γλώσσας», «άλωση του γλωσσικού μας πλούτου», ενώ παραθέτει και στίχους από τις Ευμενίδες του Αισχύλου, όπως τον στίχο 539 (βωμὸν αἴδεσαι δίκας, δηλ. «στης Δίκης τον βωμό να ’χεις σέβας»).

Η ρύθμιση της γραφής μιας λέξης με βάση την ετυμολογία της δεν συνιστά βεβαίως «αλλαγή της γλώσσας». Ο ισχυρισμός αυτός, όχι μόνο αποτελεί δείγμα υπεργενίκευσης, αλλά έχει και αντιεπιστημονικό υπόβαθρο, την ταύτιση γλώσσας και γραφής. Ως προς την υποτιθέμενη άλωση του γλωσσικού μας πλούτου, κάθε εχέφρων άνθρωπος είναι σε θέση να αντιληφθεί ότι η γραφή του όρου ορθοπαιδική με -αι-, ακόμη κι αν δεν ήταν ετυμολογικά βάσιμη όπως πράγματι είναι, σε καμιά περίπτωση δεν θα είχε ως επακόλουθο την άλωση του πλούτου της Ελληνικής! Σχετικά με το απόσπασμα από τον Αισχύλο, κανείς δεν είπε ότι ένας αρθρογράφος δεν μπορεί να διανθίσει το κείμενό του με ένα εισαγωγικό απόφθεγμα ή μερικούς στίχους, όπως αναφέρει σε μεταγενέστερο σημείωμά του ο K.Π. Κριτική ασκείται, γιατί απλούστατα το συγκεκριμένο χωρίο του Αισχύλου για την απονομή της δικαιοσύνης, πέρα από δείγμα αλαζονείας του Κ.Π., είναι τελείως άσχετο με το συζητούμενο θέμα. Σε διευκρινιστικό του σχόλιο για το κομμάτι από τον Αισχύλο, ο K.Π. συνιστά να διαβαστεί η Δίκη ως Λογική! Φυσικά, είναι ο τελευταίος που μπορεί να επικαλείται μια τέτοια έννοια... Άτοπο είναι και ένα χωρίο από τον Γάλλο φιλόσοφο Auguste Comte (1798-1857) που παραθέτει ο K.Π.: «Δεν μπορεί κανείς να κατέχει μιαν επιστήμη, παρά μόνον όταν γνωρίζει την ιστορία της». Εδώ το θέμα δεν είναι η ιατρική γνώση, αλλά η εξακρίβωση μιας ετυμολογίας.

Ακόμη, ο K.Π. σχολιάζει υποτιμητικά τα του Andry γράφοντας ότι αποτελούν το ένα και μοναδικό επιχείρημα για τη γραφή του όρου με -αι-. Στην πραγματικότητα, αυτό το ένα και μοναδικό στοιχείο που τόσο υποτιμά ο Κ.Π. είναι αδιάσειστο, αφού αποτελεί ρητή μαρτυρία του ίδιου του καθηγητή ότι έπλασε τη λέξη ορθοπαιδική με βάση το παιδίον. Η ομολογία αυτή, που έχει καταγραφεί στο βιβλίο του Andry, στηρίζει τη γραφή του όρου με -αι-. Ο K.Π. αρνούμενος πεισματικά να δεχθεί ένα γεγονός, τη δημιουργία του όρου από τον καθηγητή Αndry, έκανε τον περιττό κόπο να γράψει πενήντα σελίδες, προκειμένου να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα, δηλ. τη γραφή με -ε-. Ο Αndry ομολογεί ότι έπλασε τον όρο ορθοπαιδική βασιζόμενος στο παιδίον. Δικαίωμα του καθενός είναι να εθελοτυφλεί.

Ακολούθως, ο Κ.Π. επικαλείται το άτοπο επιχείρημα ότι «το γλωσσικό ένστικτο του ελληνικού λαού, του συνόλου δηλαδή των ζώντων ομιλητών της σύγχρονης ελληνικής γλώσσας, σε τελική ανάλυση, αποφασίζει πώς γράφεται μία λέξη». Κατ’ αρχάς, θα πρέπει να γίνει διάκριση μεταξύ δύο διαφορετικών θεμάτων που φαίνεται να συγχέονται από τον Κ.Π.: το ένα είναι η επιστημονική ετυμολογία μιας λέξης, ενώ το άλλο η ορθογραφική της απόδοση, που μπορεί πράγματι σε μερικές περιπτώσεις να μη ρυθμίζεται από την ετυμολογική προέλευσή της. Η αλήθεια είναι ότι στη γλωσσική κοινότητα υπάρχουν κάποιες ορθογραφικές τάσεις που οδηγούν σε γραφές ετυμολογικά αβάσιμες (βλ. τη λ. τραβώ), όμως το θέμα αυτό διαφέρει από την επιστημονική ετυμολόγηση μιας λέξης, που γίνεται ασφαλώς από τους ειδικούς επιστήμονες και κατά κανόνα καθορίζει τη γραφή της (βλ. τη λ. καλύτερος). Στην προκειμένη περίπτωση, εκείνο που πρωτίστως μας ενδιαφέρει είναι η ετυμολογία της λέξης. Και για το θέμα αυτό τον πρώτο λόγο δεν μπορεί παρά να τον έχουν οι αρμόδιοι γλωσσολόγοι. Αυτό δεν δηλώνει καμία περιφρόνηση για τον καθ’ όλα σεβαστό απλό ομιλητή μιας γλώσσας, αλλά είναι σύμφωνο με την κοινή λογική. Το συζητούμενο θέμα είναι η ετυμολογική προέλευση της ορθοπαιδικής. Εφόσον είναι δεδομένο ότι συνδέεται ετυμολογικά με το παιδίον, η λέξη θα μπορούσε να γραφεί από όλους με -ε-, μόνο αν συμφωνούσαμε να ακολουθήσουμε στη γραφή της το κριτήριο της χρήσης (αυτό που υπαγορεύει να γράφουμε αγόρι και όχι αγώρι, μολονότι ανάγεται στο αρχ. ἄωρος) ή το κριτήριο της παρετυμολογικής γραφής (αυτό που οδηγεί στη γρ. πολυθρόνα αντί πολιθρόνα, από παρετυμολογική σύνδεση με τα πολύς και θρόνος, ενώ η λέξη προέρχεται από το ιταλ. poltrona).

Επίσης, για επιστημονικά θέματα είναι σωστό να μην αρθρογραφεί κανείς χάριν εντυπώσεων, αλλά να επικαλείται συγκεκριμένα επιχειρήματα. Ο Κ.Π. αποφαίνεται δημαγωγικά ότι «την αλλαγή στη γραφή έστω και μιας λέξης την αποφασίζει όλος ο ελληνικός λαός». Και μόνο ένας τέτοιος ισχυρισμός δείχνει για αυτόν που τον διατυπώνει πόσο ανυποψίαστος είναι σχετικά με θέματα ορθογραφίας της Νέας Ελληνικής και ιστορίας της νεοελληνικής ορθογραφίας. Αν ίσχυε αυτό το «παλλαϊκό» κριτήριο, θα έπρεπε να νεκραναστήσουμε όλες τις εσφαλμένες γραφές που υπήρχαν παλαιότερα, όπως καλλίτερος, παληός, αλλά αναθεωρήθηκαν με βάση την επιστήμη της γλώσσας από ειδικούς γλωσσολόγους, επειδή οι τελευταίοι ...αρθρογραφούσαν στα «κρυφά» και δεν εξασφάλισαν τη σύμφωνη γνώμη του συνόλου του ελληνικού λαού, όπως ορίζει το κριτήριο του Κ.Π.! Αν όμως ο Κώστας Πνευματικός ήταν γλωσσολόγος, θα είχε υπ’ όψιν του την ιστορική παράμετρο της ορθογραφικής ρύθμισης της Νέας Ελληνικής και δεν θα έλεγε τέτοιες ανακρίβειες...

Επιπροσθέτως, ο Κ.Π. αναφέρει ότι ένα και μοναδικό λεξικό, το ΛΝΕΓ2, γράφει την ορθοπαιδική με -αι-. Ωστόσο, και κανένα λεξικό να μην την έγραφε έτσι, αυτό δεν θα αποδείκνυε τη βασιμότητα της γραφής με -ε-. Η ετυμολογική ορθογράφηση μιας λέξης δεν είναι θέμα «ποσοτικό». Η ανακολουθία, όμως, του Κ.Π. φαίνεται από το εξής: ενώ αναγκάζεται να ισχυριστεί ότι δεν τον ενδιαφέρει το «ποσοτικό» αυτό κριτήριο, δηλ. πόσα λεξικά λημματογραφούν τη λέξη με -ε- και πόσα με -αι-, παραθέτει έναν κατάλογο από λεξικά και εγκυκλοπαίδειες που περιλαμβάνουν τη γραφή με -ε-. Αφού δεν αναγνωρίζει το προαναφερθέν «ποσοτικό» κριτήριο, προς τι αυτός ο κατάλογος; Η δική μας στάση, απεναντίας, δεν είναι καθόλου ανακόλουθη, όπως νομίζει ο Κ.Π., αφού το κρίσιμο στοιχείο για την ορθογράφηση του τύπου είναι η καταγεγραμμένη ομολογία του Andry ότι έπλασε τον όρο με βάση το παιδίον και όχι η λημματογράφηση του τ. ορθοπαιδική σε κάποιο λεξικό. Επιπλέον, μπορεί να μη μας ενδιαφέρει το «ποσοτικό» κριτήριο, μπορεί η επίκληση ενός λεξικού από μόνη της να μην έχει μεγάλη σημασία, θα πρέπει όμως να γίνει μια λεπτή διάκριση: δεν είναι δυνατόν να εξισώνεται η επίκληση ενός λεξικού που για διαφόρους λόγους καταγράφει ως λήμμα τον τ. ορθοπεδική, χωρίς περαιτέρω εξήγηση, με την επίκληση ενός άλλου λεξικού, το οποίο παραθέτει αναλυτικότατο σχόλιο για την ετυμολογική προέλευση του όρου. Το αναλυτικό και κατατοπιστικό αυτό σχόλιο του ΛΝΕΓ2, που μάλιστα τίθεται εκτός λήμματος, αποτελεί πράγματι μια πηγή πληροφόρησης με μεγαλύτερη αξία από ένα απλό λ. ορθοπεδική κάποιου άλλου λεξικού. Άρα, δεν παραπέμπουμε έτσι γενικά και αόριστα στο «ένα και μοναδικό λεξικό», όπως ανακριβώς γράφει ο Κ.Π., αλλά στο αναλυτικότατο σχόλιο αυτού του λεξικού.

Και τώρα κάτι πάρα πολύ σοβαρό: Στην υποσημείωση 19 της εργασίας του ο Κ.Π. συγκαταλέγει το λεξικό Σταματάκου της Αρχαίας σε αυτά που γράφουν την ορθοπαιδική με -ε-. Αναρωτιέται κανείς πώς είναι δυνατόν ένα λεξικό της Αρχαίας να περιλαμβάνει έναν νεότερο όρο του 1741, όπως είναι ο όρος ορθοπαιδική. Όποιος ανατρέξει στο λεξικό Σταματάκου της Αρχαίας θα διαπιστώσει φυσικά ότι δεν υπάρχει λ. ορθοπεδική! Ο Κ.Π. παραθέτει βιβλιογραφική αναφορά που δεν στηρίζει τον ισχυρισμό του για τη γραφή της λέξης με -ε-. Ο καθένας, βέβαια, μπορεί να αναλογιστεί τι θα σήμαινε να καταγραφόταν τ. ορθοπεδική σε λεξικό της Αρχαίας Ελληνικής, όπως του Σταματάκου. Ο Κώστας Πνευματικός με αυτό το συνειδητό ψέμα του αφήνει να εννοηθεί ότι ο επίμαχος όρος είναι της Αρχαίας και πάντως προγενέστερος του 1741! Η αλήθεια, όμως, είναι ότι ο όρος αυτός δεν απαντά σε κείμενο της Ελληνικής πριν από το 1741!

Ο K.Π. γράφει για τη δημιουργία του όρου ορθοπαιδική από τον Andry τα εξής: «εδώ το ζητούμενο είναι το κατά πόσον η λέξη που δημιούργησε ήταν επιτυχής κι αυτό είναι σίγουρα ένα άλλο ζήτημα… Πώς είμαστε τόσο σίγουροι ότι επέλεξε τις κατάλληλες λέξεις για τον σχηματισμό και ότι η λέξη αυτή που παρήγαγε περιγράφει ορθά το ζητούμενο;». Αξίζει να επισημανθεί ότι δεν είναι καθόλου ζητούμενο το αν η συγκεκριμένη λέξη περιγράφει επιτυχώς το δηλούμενο. Στην προκειμένη περίπτωση, δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι η επίμαχη λέξη απλώς βασίζεται σε ελληνικά στοιχεία, αλλά δημιουργήθηκε στο εξωτερικό, στα πλαίσια μιας ξένης γλώσσας. Η ορθοπαιδική αποτελεί περίπτωση ελληνογενούς ξένου όρου ή διεθνισμού internationalism): ο σχετικός όρος δηλώνει γενικά μια λέξη που έχει σχηματιστεί από στοιχεία της Ελληνικής ή / και της Λατινικής (ή άλλων γλωσσών) και απαντά στο λεξιλόγιο αρκετών γλωσσών. Συνήθως, οι λέξεις της κατηγορίας αυτής, ακριβώς επειδή έχουν πλασθεί για τις ανάγκες άλλων γλωσσών, δεν συμμορφώνονται με τους μορφολογικούς και σημασιολογικούς κανόνες της Αρχαίας Ελληνικής, μολονότι μπορεί να βασίζονται σε αρχαιοελληνικά στοιχεία. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της λέξης μικρόβιον (< γαλλ. microbe), που θα έπρεπε να είναι βραχύβιον ή μικρόζωον, προκειμένου να προσαρμοστεί στο σύστημα της αρχαίας Ελληνικής (βλ. ΛΚΝ, λ. μικρόβιο). Περαιτέρω, ο Κ.Π., που θέτει τέτοια ερωτήματα, γνωρίζει άραγε ότι στην ιστορία της Ελληνικής παρατηρείται το φαινόμενο να αναβιώνουν τύποι σε νεότερους χρόνους και να χρησιμοποιούνται με σημασία διαφορετική από αυτήν που είχαν στην αρχαιότητα; Η λ. οικογένεια αποτελεί τέτοια περίπτωση: ενώ στους ελληνιστικούς χρόνους χρησιμοποιήθηκε με τη σημασία «ιδιότητα του οικογενούς, δηλ. του δούλου που έχει γεννηθεί σε συγκεκριμένο σπίτι και δεν έχει αγορασθεί» (βλ. ΛΚΝ και ΛΝΕΓ2, λ. οικογένεια), τον 19ο αι. επανεισάγεται στο λεξιλόγιο της ελληνικής γλώσσας με ολότελα διαφορετική σημασία, τη γνωστή σημερινή. Ο Κ.Π., που διατυπώνει λοιπόν τέτοια ερωτήματα, αναρωτήθηκε αν περιγράφει σωστά το δηλούμενο η οικογένεια, μια λέξη δηλ. που άλλαξε εντελώς σημασία; Όπως δεν υφίσταται θέμα για το μικρόβιο και την οικογένεια, ομοίως ανύπαρκτο είναι και το ζήτημα που γέννησε ο Κ.Π. για την επιτυχή ή μη δημιουργία του όρου ορθοπαιδική.

Εν συνεχεία ο Κ.Π. αναρωτιέται αν η επινόηση του όρου από τον Αndry έγινε για τις ανάγκες του βιβλίου του ή για τη δήλωση ενός επιστημονικού κλάδου. Αυτό είναι ψευδοδίλημμα, όπως μπορεί να διαπιστώσει κανείς ανατρέχοντας στην προαναφερθείσα ιστοσελίδα με τα κείμενα των καθηγητών Ιατρικής. Ο Κώστας Πνευματικός τελικά ισχυρίζεται ότι αναφορά σε παιδιά γίνεται μόνο στον τίτλο του βιβλίου του Andry. O K.Π. θα αποδείκνυε τη βασιμότητα του ισχυρισμού αυτού, αν είχε ανατρέξει στο ίδιο το βιβλίο και έβλεπε ότι δήθεν απουσιάζουν από αυτό οι αναφορές σε παιδιά. Αντ’ αυτού, περιορίστηκε στο να διαβάσει το άρθρο μιας εγκυκλοπαίδειας Ιατρικής για τον Andry και από εκεί έβγαλε παραπλανητικά το συμπέρασμα ότι μόνο για τον τίτλο του βιβλίου
δημιουργήθηκε η λ. ορθοπαιδικός (από το παιδί). Απάντηση: Και μόνο το γεγονός ότι στον τίτλο υπάρχει μια τέτοια λέξη αποδεικνύει ότι σε όλο το βιβλίο και όχι μόνο στον τίτλο υπάρχουν αναφορές στα παιδιά. Ποια είναι η αλήθεια, που σκόπιμα συσκοτίζει ο Κ.Π.; Ότι σε όλο το βιβλίο του Andry υπάρχουν συμβουλές σε τροφούς και παιδαγωγούς, αφού ο καθηγητής πίστευε ότι τα αίτια των σωματικών δυσπλασιών εντοπίζονται στην παιδική ηλικία. Άλλωστε, και η εικόνα ενός ραβδιού που χρησιμοποιείται για το ίσιωμα ενός αναπτυσσόμενου δενδρυλλίου (το διεθνές έμβλημα των ορθοπαιδικών εταιρειών) είναι προφανές ότι συμβολίζει τη διόρθωση δυσμορφιών στον άνθρωπο που αναπτύσσεται, δηλ. στο παιδί! Και έτσι, με όλα αυτά, καταρρίπτεται πανηγυρικά άλλος ένας ψευδέστατος ισχυρισμός του Κ.Π., ότι δήθεν δεν υπάρχει η παραμικρή αναφορά σε παιδιά, το παραμικρό υπονοούμενο για παιδιά (διατύπωση του Κ.Π.), πέρα από τον τίτλο του βιβλίου του Andry. Όλο το βιβλίο μιλάει για παιδιά, όχι μόνο ο τίτλος! Και γενικότερα ο κλάδος της ορθοπαιδικής αρχικά αφορούσε κυρίως σε παιδιά.

Ο Κ.Π. θέτει επίσης το ερώτημα αν ο Andry ήταν σε θέση να διακρίνει το ελλην. παῖς από το λατ. pes «πόδι», σε μια ατυχή προσπάθεια να συνδέσει τον όρο ορθοπαιδική με το pes και το πόδι. Δεν αξίζει να επιμείνει κανείς σε αυτό το σημείο.

Ακόμη, ο Κ.Π. εξακολουθεί να αναρωτιέται: «σήμερα οι ορθοπεδικοί θεραπεύουν αποκλειστικά και μόνο παιδιά; Εδώ και πόσα χρόνια (ή αιώνες;) θεραπεύουν ανθρώπους όλων των ηλικιών;» και διαπιστώνει «οι ορθοπεδικοί δεν γιατρεύουν μόνο παιδιά». Μα, πόσες φορές πρέπει να εξηγήσουμε ότι η σημερινή σημασία του όρου δεν είναι δεσμευτική για την ορθογράφησή του, η οποία μπορεί κάλλιστα να εξαρτηθεί από την πρωταρχική σημασία του, ακόμη κι αν αυτή ανάγεται στο μακρινό παρελθόν; Ύστερα και από αυτό, δεν μας κάνει εντύπωση η αδυναμία του Κ.Π. να δει στην πλευρά μας επιχειρήματα για την αναίρεση της γραφής με -ε-. Γράφει ο Κώστας Πνευματικός: «αν αποδεικνυόταν, με πραγματικά επιχειρήματα όμως, ότι η λέξη ορθοπεδικός ήταν λανθασμένη και έπρεπε να γράφεται με -αι-, τότε θα συμμετείχε και ο γράφων σε αυτήν την προσπάθεια, κι ας μετριόμασταν, όλοι κι όλοι, στα δάχτυλα του ενός χεριού». Σχόλιο: Αυτό που γράφτηκε για τη μη λειτουργία του «σημασιολογικού κριτηρίου» σε συγχρονικό επίπεδο δεν είναι πραγματικό επιχείρημα, γλωσσολογικό μάλιστα, που αποδεικνύει εσφαλμένη τη σύνδεση του νεότερου (του 18ου αι.) όρου ορθοπαιδική με το πεδώ, την πέδηση, το πόδι κ.ά.; Δεν είναι πραγματικό επιχείρημα το ότι η γραφή ενός όρου δεν ρυθμίζεται από τη συγχρονική του σημασία, πράγμα άγνωστο σε μερικούς μη γλωσσολόγους; Δεν είναι πραγματικό επιχείρημα ότι η παλαιότερη μαρτυρία του όρου είναι με -αι-, που απαντά στον ίδιον τον Andry; Αν όλα αυτά που έχουμε γράψει δεν συνιστούν πραγματικά και επιστημονικά επιχειρήματα που αντικρούουν τη γραφή με -ε-, τότε οι λέξεις έχουν χάσει τις σημασίες τους. Ύστερα, ποιες είναι οι «ιστορικές-φιλολογικές προσεγγίσεις» που κατά τον Κ.Π. ενισχύουν τη γρ. ορθοπεδική; Το γεγονός ότι ένας φοιτητής του ιστορικού τμήματος ή ένας φιλόλογος προβάλλουν αβάσιμους ισχυρισμούς για τη γραφή μιας λέξης δεν καθιστά αυτομάτως «ιστορική» ή «φιλολογική» την προσέγγιση ενός θέματος ετυμολογίας από την πλευρά τους. Και ποια είναι επιτέλους τα ...«γλωσσικά τεκμήρια που παραθέτουν φιλόλογοι και γλωσσολόγοι» για τη γρ. ορθοπεδική; Δεν υπάρχει ούτε ένα τέτοιο τεκμήριο και, επίσης, δεν υπάρχει ούτε ένας γλωσσολόγος που να υποστηρίζει τη γραφή με -ε- ως ετυμολογικά δικαιολογημένη.

Ο Κώστας Πνευματικός θίγει και το θέμα της μεταγραφής της λέξης σε ευρωπαϊκές γλώσσες, διαστρεβλώνοντας όμως την αλήθεια. Αφού διευκρινιστεί ότι η απόδοση της ορθοπαιδικής σε ξένες γλώσσες δεν είναι το κυρίαρχο στοιχείο για τη γραφή της με -αι-, ας σημειωθεί ότι κανείς ποτέ δεν είπε ότι «το γαλλικό -é- αντιστοιχεί πάντοτε στο ελληνικό -αι- » και ότι «στη Γαλλική, accent aigu παίρνουν μόνο τα -e- που δηλώνουν -ae-». Κανείς ποτέ δεν είπε ότι δεν υπάρχει στην Αγγλική η γρ. pedagogue. Η απόδοση της ελληνικής λέξης σε ξένες γλώσσες είναι απλώς ένα επιπρόσθετο στοιχείο. Η αγγλική γρ. orthopaedics δεν είναι φυσικά η μοναδική, αλλά κάτι δηλώνει. Και στο οικείο λ. του ΛΝΕΓ2 επισημαίνεται ότι «στην Αγγλική ο όρος orthopaedics (από το orthopédie) τείνει να επικρατήσει», άρα η γραφή με -ae- δεν είναι η μοναδική. Yπάρχουν και αντίστοιχες γραφές με -e- σε ευρωπαϊκές γλώσσες. Kαι στα αμερικανικά Αγγλικά συνηθίζεται η γραφή με -e-. Ο καθηγητής Πουρνάρας γράφει εύστοχα όμως: «και αν ακόμη στη Γαλλική ή άλλες γλώσσες η λέξη γράφεται με -e-, κανείς και ουδέποτε αμφισβήτησε την προέλευσή της από τις δύο ελληνικές ορθός και παιδίον». Ο Κώστας Πνευματικός ασκεί δημαγωγία, διαστρεβλώνει τα γραφόμενα των άλλων χάριν εντυπώσεων, αλλά παραβιάζει ανοικτές θύρες. Ακολουθούν όμως πιο συγκεκριμένα παραδείγματα της τακτικής που εφαρμόζει:

Ο Κώστας Πνευματικός υποστηρίζει για τον υποφαινόμενο ότι αφενός έγραψε πως «κανείς ποτέ δεν είπε ότι το -é- της Γαλλικής αντιστοιχεί στο -αι- της αρχαίας Ελληνικής» και αφετέρου «προσπάθησε στη συνέχεια να το αναιρέσει». Σχόλιο: Ο Κ.Π. διαστρεβλώνει την αλήθεια. Ιδού τι είχε γραφτεί από τον υποφαινόμενο: κανείς ποτέ δεν είπε ότι «το γαλλικό -é- αντιστοιχεί πάντοτε στο ελληνικό -αι-». Ο Κ.Π. δηλ. παρέθεσε το χωρίο παραλείποντας την κρίσιμη λέξη πάντοτε! Δυστυχώς, όμως, για τον Κ.Π., scripta manent. Και τα γραπτά που μένουν αποδεικνύουν ότι και σε αυτήν την περίπτωση παραποίησε το περιεχόμενο του σχολιαζόμενου κειμένου παραλείποντας μια λέξη που αλλάζει τη σημασία, τη λ. πάντοτε.

Ακόμη, γράφει ο Κ.Π. στο κείμενό του: «τη λέξη αυτή [ενν. othopaedics] χρησιμοποιεί παραπλανητικά ο κ. Β.Α., αφήνοντας να εννοηθεί από τους Έλληνες που δεν έχουν τον χρόνο, τη δυνατότητα ή τη διάθεση να ψάξουν τα διάφορα ξενόγλωσσα λεξικά, ότι όλα τα ξενόγλωσσα λεξικά έχουν τη γραφή με -ae-». Σχόλιο: Ο Κώστας Πνευματικός διαστρεβλώνει για άλλη μια φορά την αλήθεια. Ιδού τι είχε γραφτεί από τον υποφαινόμενο: «ο συντάκτης της εφημ. Η γλώσσα μας σημειώνει ακόμη ότι σε δύο γαλλικά λεξικά ο όρος γράφεται με -e-. To ακριβές είναι ότι γράφεται με -é- (με accent aigu), το οποίο αντιστοιχεί στο ελληνικό -αι- (πβ. το γαλλ. pédiatrie «παιδιατρική»· πβ. επίσης και την αγγλική γραφή orthopaedics, που θα έπρεπε να λέει πολλά σε όσους ανατρέχουν σε ξενόγλωσσα λεξικά, για να δικαιολογήσουν τα αδικαιολόγητα σχετικά με την ετυμολογική προέλευση του όρου ορθοπαιδική)». Από αυτό το χωρίο δεν προκύπτει σε καμιά περίπτωση το συμπέρασμα ότι κατά τον υποφαινόμενο όλα τα ξενόγλωσσα λεξικά έχουν τη γραφή με -ae-. Απλώς, κάναμε παραπομπή σε μια γραφή, αυτήν με -ae-, που αποσιωπήθηκε σε άρθρο μιας πειραϊκής εφημερίδας. Και γράψαμε «παράβαλε και την αγγλική γραφή orthopaedics». Κανείς δεν είπε ότι η γραφή με -ae- απαντά σε όλα τα ξενόγλωσσα λεξικά. Η λ. όλα αποτελεί παραπλανητική προσθήκη του Κώστα Πνευματικού, που και αυτή παραποιεί το περιεχόμενο του σχολιαζόμενου κειμένου.

Πάντως, αξιοσημείωτη είναι και η απόδοση της ορθοπαιδικής στη Γερμανική ως Οrthopädie. Ο συγκεκριμένος τύπος παριστάνεται με το -ä-, τη σύγχρονη μορφή της διφθόγγου -ae- που υπήρχε παλιότερα στη γερμανική ορθογραφία. Tην ετυμολογική αυτή ορθογραφία, όπως και την επιστημονική ετυμολογία της λέξης, καταγράφουν τα έγκυρα λεξικά της γερμανικής γλώσσας. Γράφει ο Χρυσόστομος Παπασπύρου, διδάκτωρ φιλοσοφίας της σχολής γλωσσικών επιστημών του Πανεπιστημίου Αμβούργου:

«εκείνο που κατά τη γνώμη μου έχει προκαλέσει σύγχυση με αποτέλεσμα την ενίσχυση της παραδοχής ότι αυτοί οι όροι [logopedics και orthopedics] έχουν σχέση με το πόδι και όχι με το παιδί, πράγμα που οδήγησε στην εσφαλμένη ορθογραφία, είναι η απλοποίηση του γραφηματικού συμπλέγματος -ae- (διά του οποίου απεδίδετο αρχικά το -αι- της Ελληνικής στην αγγλική γλώσσα) σε απλό -e- (πρβλ. aequilibration > equilibration, haematology > hematology, laevorotatory > levorotatory, κ.τ.λ.). Στη γερμανική γλώσσα, αντίθετα, η ορθογραφία έχει διατηρηθεί με το -ä-, διά του οποίου απεδόθη αρχικά –ορθότατα– το -αι-της ελληνικής (Logopädie, Orthopädie), οπότε, αν γινόταν η διατύπωση του αντιδανείου απευθείας από τη Γερμανική, δεν θα είχε προκύψει σύγχυση».

Ισχυρίζεται ο Κώστας Πνευματικός ότι:

«το «ä» (a umlaut), όπως και τα υπόλοιπα φωνήεντα της γερμανικής που παίρνουν umlaut (ö,ü), συναποτελούν το φαινόμενο της Γερμανικής που ονομάζεται Μεταφωνία ή Φωνηεντική Αλλοίωση και χρησιμοποιείται, για να δηλώσει χίλια δυο πράγματα και δεν αποτελεί την αντίστοιχη της αρχαιοελληνικής “αι” (ή της λατινικής “ae”) δίφθογγο».

Και ο Παρασκευάς Σταυρόπουλος απαντά εύστοχα:

«Πράγματι, το ä χρησιμοποιείται ποικιλοτρόπως, ωστόσο η Γερμανική σε λέξεις που έχει δανειστεί από την Ελληνική αποδίδει πάντα τον δίφθογγο -αι- ως ä. Απόδειξη είναι οι παρακάτω λέξεις: Pädagogik (< Παιδαγωγική), Enzyklopädie (< Εγκυκλοπαίδεια), Logopädie (< λογοπαιδεία). Προσπαθώντας να θολώσει τα νερά [ενν. ο Κώστας Πνευματικός] αναφέρει διάφορες δάνειες λέξεις της Γερμανικής όπου το ä προέρχεται από το a, π.χ.: Käse (< caseus), Sekretär (< secretarius) κ.λπ. και διατείνεται πως «το “ä” δεν μπορεί να μας πει πολλά πράγματα για την ετυμολογία της λέξης στην οποία εμπεριέχεται.» Αυτή η διαπίστωση στην οποία προβαίνει είναι πολύ βολική για την ορθογραφική του θεωρία, αλλά με βάση τα παραδείγματα που φέραμε εδώ (όπου το ελλ. αι αποδίδεται ως ä), αλλά και με βάση τα παραδείγματα που προτείνει ο ίδιος στο άρθρο του (όπου το λατ. a αποδίδεται επίσης ως ä), πουθενά δεν αποδεικνύεται πως το ε [e] ελληνικών και άλλων δάνειων λέξεων της Γερμανικής αντιστοιχεί στο ä, επομένως η ορθογραφία ορθοπεδική αποδεικνύεται εσφαλμένη (γερμ. Orthopädie).

»Μολονότι ο ίδιος υπονομεύει την επιχειρηματολογία του, σπεύδει να ειρωνευτεί διερωτώμενος σχετικά με τη λέξη Känguruh (= καγκουρό) εάν “στην Αυστραλιανή ιθαγενή γλώσσα Guugu Yimidhir […] υπάρχει η αρχαιοελληνική δίφθογγος αι”; Η ρητορική ερώτηση και το φαιδρό ύφος δεν χρειάζονται απάντηση. Ο κ. Πνευματικός προφανώς δεν μπορεί να καταλάβει ότι το ελληνικό αι έχει αποδοθεί ως ä, αλλά αυτό επ’ ουδενί συνεπάγεται πως κάθε εμφάνιση του ä στη Γερμανική προέρχεται από την ελληνική δίφθογγο αι».

Επίσης, ο Κ.Π. φαντάζεται τους φιλολόγους «να αποφασίζουν ότι πρέπει να λέγονται φυλόλογοι (sic), επειδή κάποιος Αλεξανδρινός γραμματικός συνέγραψε μια πραγματεία με τον τίτλο Περί Φύλου Λόγος». Ο καθένας αντιλαμβάνεται πόσο άστοχος και παιδαριώδης είναι αυτός ο παραλληλισμός, που δεν αξίζει καν άλλης αντικρούσεως.

Ακόμη, η υπόθεση του Κ.Π. ότι την εποχή που έπλασε ο Andry τη λέξη υπήρχαν δύο «ελευθέρως εναλλασσόμενοι τύποι», ορθοπαιδική και ορθοπεδική, δύο παράλληλες γραφές που εμφανίζονταν ανάλογα με την ερμηνεία της λέξης, είναι εντελώς αυθαίρετη και δεν προκύπτει από πουθενά. Ο Παρασκευάς Σταυρόπουλος σε άρθρο με τον εύγλωττο τίτλο «Λογικές ακροβασίες» σχολιάζει ακριβώς αυτή την υπόθεση του Κώστα Πνευματικού:

«Ο κ. Πνευματικός αναρωτιέται: «Πώς είμαστε τόσο σίγουροι ότι δεν υπήρχαν, την εποχή εκείνη, που ο Andry επινόησε την εν λόγω λέξη, δύο “ελευθέρως εναλλασσόμενοι τύποι” με δυνατότητα διπλής γραφής, […] είτε “ορθοπεδική”, είτε “ορθοπαιδική”;» Η αλήθεια είναι πως για τίποτα δεν μπορούμε να είμαστε απολύτως σίγουροι. Η αμφιβολία είναι βάση της επιστημονικής έρευνας, ωστόσο κινούμαστε με βάση τις αποδείξεις που υπάρχουν. Η γραφή ορθοπαιδική μαρτυρείται από το 1741. Η γραφή ορθοπεδική παραμένει αμάρτυρη σε αυτό το βάθος χρόνου. Το να μετατρέπουμε την άγνοια για την ύπαρξη μιας λέξης σε βεβαιότητα θα μπορούσε να μας οδηγήσει σε παραλογισμό, αφού με την ίδια λογική δεν μπορούμε να αποδείξουμε ότι δεν υπήρχε και γραφή *ωρθωπαιδική! Εξάλλου δεν είμαστε εμείς αυτοί που υποστηρίζουμε τη γραφή ορθοπεδική, επομένως δεν είμαστε αναγκασμένοι να αποδείξουμε ότι δεν υπήρχε! Το βάρος της απόδειξης το φέρει ο ίδιος ο κ. Πνευματικός, όσο κι αν προσπαθεί να απαλλαγεί από αυτό με τεχνάσματα».

Στο τέλος του άρθρου του, ο Κ.Π. ισχυρίζεται δογματικά ότι η ορθοπαιδική θα πρέπει να γράφεται με -ε-, γιατί ετυμολογείται από το αρχ. πεδῶ «περιδένω». Φυσικά, μόνο αυτό δεν απέδειξε στο εκτενές κείμενό του. Για να αποδείξει ένας αρθρογράφος ότι η επίμαχη λέξη είναι σωστό να γράφεται με -ε-, θα πρέπει να αναιρέσει με συγκεκριμένα, σοβαρά, επιστημονικά επιχειρήματα ένα προς ένα τα στοιχεία που τεκμηριώνουν την ετυμολογική σύνδεση του ορθοπαιδική με το παιδίον και τη διάκρισή του από το πεδῶ «περιδένω» ή άλλους τύπους με -ε-. Μερικά από τα προαναφερθέντα στο κεφάλαιο αυτό αποτελούν ήδη απάντηση στον Κ.Π., ο οποίος δεν τα λαμβάνει υπ’ όψιν. Για παράδειγμα, ανατρέχει σε λεξικά και επικαλείται τη σημερινή σημασία της ορθοπαιδικής, ενώ έχουμε εξηγήσει επανειλημμένως ότι τη γραφή του όρου ρυθμίζει η αρχική του σημασία. Eπίσης, ασχολείται με την ετυμολογία του αρχ. πεδῶ, χωρίς όμως να τεκμηριώνει την παραμικρή σχέση του με τον νεότερο όρο ορθοπαιδική. Και η εμφάνιση του ὀρθοποδῶ ή παρεμφερών τύπων στον Σοφοκλή ή την Καινή Διαθήκη επίσης δεν αποδεικνύει απολύτως τίποτε για την ετυμολογική σύνδεση της ορθοπαιδικής με το πεδῶ, εφόσον δεν μαρτυρείται τ. ορθοπεδική πριν από το 1741. Το κείμενο του Κ.Π., στο οποίο υποστηρίζεται η γραφή με -ε-, δεν έχει επιστημονικό χαρακτήρα. Δεν διαθέτει αποδεικτική δύναμη. Το μόνο που αποδεικνύει περίτρανα είναι το φαινόμενο του γλωσσικού ερασιτεχνισμού, η καταγγελία του οποίου ήταν ο σκοπός αυτού του βιβλίου. Ο Κ.Π. για δικούς του λόγους ενοχλήθηκε από την πρωτοβουλία ορισμένων γλωσσολόγων να δώσουν επιτέλους απαντήσεις για θέματα γλώσσας σε υποστηρικτές συγκεκριμένης ιδεολογίας και νόμισε ότι τα γραφόμενα για την ορθοπαιδική ήταν η «αχίλλειος πτέρνα».

Στα πλαίσια της αφελούς προσπάθειάς του να αναιρέσει τη γρ. ορθοπαιδική, ο Κώστας Πνευματικός φτάνει στο σημείο να παραθέσει κριτικά σχόλια για τον Γάλλο Νicolas Andry (1658-1742) και να τον συγκρίνει με έναν άλλον επιστήμονα, τον Ελβετό Jean-André Venel (1740-1791). Ο Κ.Π. παρατηρεί ότι σε μια εγκυκλοπαίδεια Ιατρικής, από όπου απουσιάζει τοόνομα του Andry, αναφέρεται ο Venel ως ο επιστήμονας χάρη
στον οποίον άρχισε να εμφανίζεται στο προσκήνιο ο σχετικός κλάδος της Ιατρικής! Διαπιστώνει επίσης ότι και άλλες εγκυκλοπαίδειες του χώρου δεν αναφέρουν τον Andry. Ομολογεί, όμως, ότι σε μία εγκυκλοπαίδεια εντοπίζεται το όνομα Andry. Βεβαίως, η απουσία του Andry από το λημματολόγιο μιας, δύο ή δέκα εγκυκλοπαιδειών δεν αποδεικνύει απολύτως τίποτα! Πάλι επιστρατεύονται από τον Κώστα Πνευματικό περίεργα
«ποσοτικά» κριτήρια για λόγους εντυπώσεων. Τελικά, ο Κ.Π. παραδέχεται ότι σε μια Ιστορία της Ιατρικής πράγματι λημματογραφείται ο Andry. Άρα, λοιπόν, υπάρχει Andry! Αλλά, τότε, γιατί γράφτηκαν όλα τα προηγούμενα; Επίσης, η συμβολή του Andry στην επιστήμη σε σύγκριση με του Venel τι σχέση έχει με το συζητούμενο θέμα και με ποιον τρόπο αναιρεί ότι ο Andry έπλασε τον επίμαχο όρο; Η εμμονή μερικών στην εσφαλμένη γρ. ορθοπεδική αντί της ορθής ορθοπαιδική, και μάλιστα ενώ έχει προηγηθεί εκτενής συζήτηση και έχουν ξεκαθαριστεί τα πράγματα, αποδεικνύει τη δύναμη της ορθογραφικής συνήθειας, αλλά και τον ισχυρό ρόλο του ιδεολογικού παράγοντα στην πραγμάτευση γλωσσικών θεμάτων. Ο φανατικός ιδεολόγος θα επιστρατεύσει τα πιο απίθανα επιχειρήματα, για να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα. Ο ίδιος ο Andry ομολογεί ρητά ότι έπλασε τη λ. ορθοπαιδική με βάση τα ορθός και παιδίον και ο συνομιλητής μας φτάνει στο σημείο να επικαλεσθεί το εξής επιχείρημα: ότι από μερικές εγκυκλοπαίδειες Ιατρικής απουσιάζει το όνoμα Andry! Και αυτό τι αποδεικνύει άραγε; Ότι δεν υπήρξε ο Andry; Ο K.Π. κλείνει τα μάτια σε μια ρητή μαρτυρία. Και αντιτάσσει φλύαρα κείμενα με σαθρά επιχειρήματα.

Μια απλή περιδιάβαση σε ξενόγλωσσες ιστοσελίδες οδηγεί στα εξής συμπεράσματα:

α) ο όρος ορθοπαιδική δημιουργήθηκε από τον καθηγητή Αndry με βάση τη λέξη παιδίον. Δεν υπάρχει ούτε μία ξενόγλωσση πηγή στο διαδίκτυο που να περιλαμβάνει την ετυμολογική σύνδεση του όρου ορθοπαιδική με τα πεδώ-πέδηση, πους-ποδός κ.λπ.

β) η ορθοπαιδική στην αρχική της φάση αφορούσε πράγματι μόνο σε παιδιά, ενώ σήμερα αφορά σε ανθρώπους κάθε ηλικίας. Ο σχετικός όρος δηλ. έχει πλέον επεκταθεί σημασιολογικά.

γ) ακόμη και αν στην Αγγλική η γρ. orthopaedics δεν είναι η μοναδική, είναι η ετυμολογικά σωστή. Η αντίστοιχη γρ. orthopedics θα μπορούσε να θεωρηθεί απλώς παρετυμολογική με βάση το λατινικό pes-pedis «πους-ποδός».

δ) Όποια κι αν ήταν η συμβολή του Andry στην ορθοπαιδική επιστήμη, όποια κι αν ήταν η επιστημονική του οντότητα και αξία, ένα είναι γεγονός: ότι ο συγκεκριμένος καθηγητής δημιούργησε τον σχετικό όρο. Ακόμη κι αν θεωρηθεί πατέρας της ορθοπαιδικής επιστήμης ο Venel, δημιουργός του όρου είναι ούτως ή άλλως ο Andry! Ακόμη κι αν έχει αμφισβητηθεί ο επιστημονικός χαρακτήρας του έργου τού Andry, κανείς δεν έχει αρνηθεί ότι ο συγκεκριμένος καθηγητής χρησιμοποίησε πρώτος τον όρο ορθοπαιδική.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2.6. Η ΛΕΞΗ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ

2008-05-05T07:28:00.004+03:00

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2.5. ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΠΑΛΙΟΣ- ΔΙΚΙΟ- ΕΛΙΑ

2008-05-04T21:00:00.001+03:00

Οι λ. παλιός, δίκιο και ελιά γράφονταν άλλοτε με -η- και υπογεγραμμένη (παληός, δίκηο, εληά), επειδή (Χατζιδάκις 1905: 577) στη χρονική αύξηση των ρηματικών τύπων της Αρχαίας το -αι- τρέπεται σε -ῃ- (π.χ. αἰτῶ- ᾔτουν). Ωστόσο, αφενός η φωνητική εξέλιξη των παλιός κ.λπ. και αφετέρου η αύξηση στα αρχαία ρήματα αποτελούν δύο φαινόμενα εντελώς διαφορετικά μεταξύ τους: τα παλιός, δίκιο και ελιά είναι συνιζημένοι τύποι των αρχ. παλαιός, δίκαιον και ελαία · πιο συγκεκριμένα, όταν το παλαιός προφέρθηκε παλιός [pal’ós], όταν δηλ. έγινε η συνίζηση (συμπροφορά) του -αι- με το ακόλουθο φωνήεν, η δίφθογγος -αι- της Αρχαίας είχε συμπέσει φωνητικά με το -ε-, ενώ το μακρό -η- [ē] με το -ι- (Μπαμπινιώτης 1997 β) –τα ίδια ισχύουν και για τα δίκιο, ελιά. Ως προς τη γραφή των εν λόγω λέξεων, το -ι- αποτελεί τον απλούστερο τρόπο με τον οποίο μπορεί να αποδοθεί η συνίζηση των φωνηέντων στους τύπους αυτούς (ΛΝΕΓ2, βλ. σχόλιο μετά το λ. δίκιο) –το ίδιο ισχύει και για το αλλιώς, που μόλις προαναφέρθηκε.

Την απόκλιση της Ά. Τζ. από τη γλωσσική επιστήμη ως προς την ορθογραφία μαρτυρεί και η ορθογράφηση του δίκιο: συγκεκριμένα, στο τελευταίο κείμενό της και σε ένα ακόμη (Ελληνική Αγωγή, φύλλο Αυγούστου- Σεπτεμβρίου 1998) γράφει τη λέξη αυτή με -η- (δίκηο), ενώ η επιστημονική ετυμολογία της λέξης υπαγορεύει τη γραφή της με -ι- (δίκιο). Στο ΛΝΕΓ2 (λ. δίκιο) διαβάζουμε το εξής σχόλιο, που αποτελεί μια ακόμη απάντηση στη φιλόλογο για την εσφαλμένη γραφή δίκηο:

«δίκιο ή δίκηο; Ο τύπος δίκιο έγινε με συνίζηση (συμπροφορά) του -αι- με το ακόλουθο φωνήεν. Στη συμπροφορά το -αιο προφέρθηκε ημιφωνικά ως [-yo], γι’αυτό και γράφεται με τον απλούστερο τρόπο (ως -ι-), ήτοι δί-και-ο > δί-καιο > δί-κιο (το -η- θα σήμαινε ότι το -αι- ετράπη σε -η-, πράγμα που δεν είναι σωστό)· πβ. παλαιός > παλιός, ελαία > ελιά, ωραίος > πανώριος».

Χαρακτηριστικό της ερασιτεχνικής μεθόδου που ακολουθούν ορισμένοι αρθρογράφοι της Ελληνικής Αγωγής σε θέματα ετυμολογίας και ορθογραφίας είναι και το ακόλουθο στοιχείο: ο ανώνυμος συντάκτης ενός κειμένου (Ελληνική Αγωγή, φύλλο Νοεμβρίου 1997), μολονότι πληροφορήθηκε από το πρώτο άρθρο του καθηγητή στο Βήμα γιατί η ελιά πρέπει να γράφεται με -ι- (ελιά) και όχι με -η- (εληά), ισχυρίζεται ότι η γρ. ελιά (με -ι-) αποτελεί δείγμα εφαρμογής της φωνητικής γραφής, που θα οδηγήσει στην επιβολή του λατινικού αλφαβήτου!

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2.4. Η ΛΕΞΗ ΑΛΛΙΩΣ

2008-05-03T21:00:00.002+03:00

Ο Ζηκίδης (1926(4): λδ’- λε’) υποστήριξε ότι το επίρρ. αλλιώς πρέπει να γράφεται με -οι-, δηλ. αλλοιώς, επειδή συνέδεσε παρετυμολογικά το αλλιώτικα (κατά τον Ζηκίδη: αλλοιώτικα) με το αρχ. επίθ. αλλοιωτικός. Ωστόσο, η έρευνα του Ψάλτη (1923: 93- 94) σε μεσαιωνικά κείμενα απέδειξε ότι το αλλιώς προήλθε από το μεσαιωνικό αλλέως με συνίζηση, που μπορεί να δηλωθεί στη γραφή με ένα απλό -ι-, και όχι από το λόγιο και σπάνιο αλλοίως, που τάχα συνιζήθηκε σε αλλοιώς. Το αλλιώτικος, και αυτό μεσαιωνικό, έχει σχηματιστεί με βάση το αλλιώς κατά τα ρουμελιώτικος, ηπειρώτικος, αναφιώτικος, φαναριώτικος κ.ά. και δεν αποτελεί εξέλιξη του αρχ. αλλοιωτικός για τρεις λόγους (Ψάλτης 1923: 98- 100): πρώτον, επειδή το αρχαίο επίθετο είναι πάρα πολύ σπάνιο· δεύτερον, επειδή δεν σήμαινε τον διαφορετικό, αλλά τον κατάλληλο προς αλλοίωση· και, τρίτον, επειδή τα επίθετα σε -ικός που κατάγονται από την Αρχαία, όπως γραμματικός, μυστικός, ψυχικός, κοπιαστικός κ.λπ., εξακολουθούν να τονίζονται στη λήγουσα. Όσα τονίζονται στην προπαραλήγουσα, όπως αιγύπτικος, βενέτικος, τούρκικος, πολίτικος, είναι μεσαιωνικά ή νεότερα. Ειδικά το τελευταίο δεν αποτελεί εξέλιξη του αρχ. πολιτικός, η οποία θα μπορούσε να δικαιολογήσει την εξέλιξη και του αλλοιωτικός σε αλλοιώτικος, αλλά είναι νεότερο και προέρχεται από το Πολίτης. Απεναντίας, το μεσαιωνικό πολιτική «εταίρα», ως κληρονομημένο από την Αρχαία, τονιζόταν ακόμη στη λήγουσα.

Ο Μπαμπινιώτης, που απάντησε στην Ά. Τζ. για το θέμα της ορθογραφίας, σημείωσε στο Βήμα σχετικά με το εν λόγω επίρρημα τα εξής:

«το αλλιώς από το μεσαιωνικό αλλέως / αλλεώς η κυρία Ά. Τζ. δεν το δέχεται γιατί «τύπος αλλέως […] είναι ανύπαρκτος στην ελληνική γλώσσα, την κλασική», γι’ αυτό πρέπει να γράφουμε αλλοιώς (από το αλλοίος ). Άρα η μεσαιωνική Ελληνική, από την οποία προήλθε με φυσική εξέλιξη και συνέχεια η νέα Ελληνική, είναι ανύπαρκτη και απορριπτέα! Μόνο η κλασική Ελληνική μπορεί να εξηγήσει τη νεοελληνική! Χωρίς να το ξέρει –δεν φαίνεται να γνωρίζει τίποτε από τη σχετική βιβλιογραφία– η κυρία Ά. Τζ. μάς ξαναφέρνει πίσω στην άποψη του, σοφού κατά τα άλλα, Αδ. Κοραή και του Αθ. Χριστόπουλου για την απευθείας σύνδεση της νέας Ελληνικής με την Αρχαία, περί της οποίας έγινε λόγος στην αρχή [βλ. και πάλι τα προαναφερθέντα στο Β’, 2.2. για την αιολοδωρική θεωρία]. Τίθεται λοιπόν ζήτημα καταγωγής της νέας Ελληνικής και αμφισβητείται αναπόφευκτα η συνέχεια της νέας Ελληνικής. Να, πού οδηγούν τέτοιες πρόχειρες και ξεπερασμένες ετυμολογίες και ορθογραφίες, που άκριτα επαναλαμβάνει η κυρία Ά. Τζ. […].

»Θέλει επιστήμην και μέθοδον η ετυμολογία».

Τα γραφόμενα από την Ά. Τζ. για το αλλιώς δίνουν εδώ την αφορμή για άλλη μια γενικότερη αναφορά στην εσφαλμένη ετυμολογική μέθοδο που ακολουθούσαν οι υποστηρικτές της αιολοδωρικής θεωρίας στην Ελλάδα, προτού η ετυμολογία θεμελιωθεί επιστημονικά. Σύμφωνα με τα όσα προαναφέρθηκαν στο Β’, 2.2., οι αιολοδωριστές είχαν την τάση να συνδέουν σύγχρονους τύπους απευθείας με αντίστοιχους αρχαίους αιολικούς και δωρικούς, χωρίς να λαμβάνουν υπ’όψιν τα ενδιάμεσα στάδια της Ελληνικής, δηλ. την Αλεξανδρινή (Ελληνιστική) Κοινή και τη Μεσαιωνική. Είναι χαρακτηριστικό μάλιστα αυτό που αναφέρει η Καλιτζοπούλου- Παπαγεωργίου (1991: 37) για τον Αθ. Χριστόπουλο, τον μελετητή που συστηματοποίησε την αιολοδωρική θεωρία: «η Ελληνιστική Κοινή ήταν προφανώς άγνωστη στον Χριστόπουλο». Ομοίως, η Ά. Τζ. στην περίπτωση της ετυμολογίας του αλλιώς παρέκαμψε τη μεσαιωνική Ελληνική και έλαβε υπ’όψιν της μόνο την Αρχαία, όπου ανήκει το επίρρ. αλλοίως. Ωστόσο, μια τέτοια μέθοδος, που ακολουθεί τα αιολοδωρικά πρότυπα του 18ου και του 19ου αι., συνιστά επιστημονικό αναχρονισμό.

Εξίσου εσφαλμένη είναι και η μέθοδος ενός ετυμολόγου που εμφανίστηκε στο διαδίκτυο και υποστήριξε ως «ορθότατη» τη γρ. αλλοιώς με τα ακόλουθα επιχειρήματα: πρώτον, ότι αυτήν τη γραφή έμαθε στο σχολείο. Δεύτερον, ότι η συγκεκριμένη γραφή έρχεται από τα βάθη της ελληνικής γλώσσας. Φυσικά, το γεγονός ότι η γρ. αλλοιώς διδασκόταν άλλοτε στο σχολείο δεν σημαίνει ότι είναι σωστή! Επίσης, το αλλοίως δεν έρχεται από τα βάθη των αιώνων κουβαλώντας μαζί του το -οι- μέχρι σήμερα, για τον απλούστατο λόγο ότι μεσολαβεί ο μεσαιωνικός τ. αλλέως, άρα το -οι- του συγκεκριμένου επιρρήματος δεν έχει έλθει στη νέα Ελληνική! Δείγμα αντιεπιστημονικής μεθόδου από τον ίδιον ετυμολόγο είναι και η δήλωσή του ότι δεν εκφέρει γνώμη για την ορθότητα της γρ. αλλιώς, αλλά υποστηρίζει ότι είναι ορθότατη η γρ. αλλοιώς! Δεν μπορούν, όμως, να είναι και οι δύο γραφές ετυμολογικά σωστές! Το αλλιώς κάποτε γραφόταν αλλοιώς ως άμεσα προερχόμενο από το αρχ. αλλοίως. Αυτή ήταν απλώς μια άποψη για την ετυμολογία του επιρρηματικού τύπου, η οποία αναθεωρήθηκε με τη μελέτη του Ψάλτη. Απεδείχθη δηλ. ότι ήταν εσφαλμένη άποψη. Σήμερα, γνωρίζουμε πλέον ότι το αλλιώς δεν προήλθε απευθείας από το αρχ. αλλοίως, αλλά αποτελεί εξέλιξη του μεσν. αλλέως. Η άμεση εξάρτηση του νεοελληνικού από τον αρχαίο τύπο ακολουθεί τα πρότυπα της αιολοδωρικής θεωρίας.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2.3. Η ΛΕΞΗ ΒΡΟΜΑ

2008-05-02T21:00:00.002+03:00

Ο Χατζιδάκις (1977:259-260) έχει διευκρινίσει ποια είναι η επιστημονική ετυμολογία της λ. βρόμα, που ρυθμίζει την ορθογράφησή της με -ο- (για τη λ. βρόμα, βλ. και το Α’, 1.1.2.):

«τὴν λέξιν βρόμα παρῆγον πολλοὶ ἐκ τοῦ γνωστοῦ τροπαρίου “σκωλήκων βρῶμα καὶ δυσωδία”. Ἀλλ’ οὐδείς ἠρώτα, πῶς συμβαίνει νὰ σχηματίζηται ἐξ αυτοῦ τὸ ῥῆμα βρωμεῖν, ἀφοῦ ἐκ τῶν εἰς -μα ὀνομάτων δὲν παράγονται ῥήματα εἰς -έω · ἢ πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ παράγωνται ἐξ αυτοῦ τόσον πλῆθος παραγώγων καὶ συνθέτων, ἀφοῦ αἱ ἐκ τῆς ἐκκλησιαστικῆς γλώσσης εἰσαχθεῖσαι εἰς τὴν συνήθειαν ἄλλαι λέξεις [οι άλλες λέξεις που προέρχονται από την εκκλησιαστική γλώσσα και μπήκαν στην καθομιλουμένη] δὲν χρησιμεύουσι συνήθως εἰς παραγωγὴν καὶ σύνθεσιν· καὶ τὸ σπουδαιότατον, πῶς συμβαίνει νὰ εὑρίσκηται ἡ λέξις ἤδη πρὸ Χριστοῦ ἐν τῇ Π. Δ. καὶ βραδύτερον παρὰ Φρυνίχῳ ἐπὶ τῆς δυσωδίας. Πάντα ταῦτα τὰ ἀπορήματα ἐξαφανίζονται, ὅταν γνωσθῇ ὅτι ἤδη π. Χ. τὸ ὄνομα ὁ βρόμος (ἐκ τοῦ βρέμειν) ἐδήλωσε πρὸς τῷ ψόφῳ, κρότῳ [εκτός από τον θόρυβο, κρότο] καὶ τὴν ἔκ τινων ψόφων προερχομένην κακήν ὀσμήν· πρβλ. Ησυχ. βρομήσει, φυσήσει, ψοφήσει καὶ τὸ πασίγνωστον οὐχ ὅμοιος ὁ ψόφος. Ὅτι δὲ ῥῆμά τι δύναται πρὸς τῇ κυρία σημασία [εκτός από τη βασική σημασία] νὰ δηλώσῃ καὶ τὴν εὐθὺς μετὰ τὴν πρώτην συνήθη ἑπομένην, δῆλον ἔκ τε ἄλλων πολλῶν καὶ ἐκ τοῦ πίπτειν ἐν τῇ μάχῃ δηλοῦντος οὐ μόνον τὴν πτῶσιν ἀλλὰ καὶ τὸν ἐπερχόμενον θάνατον· πρβλ. καὶ ψοφεῖν = κροτεῖν, πίπτειν μετὰ κρότου (ἐπὶ τῶν υποζυγίων), ἀποθνῄσκειν. Ὅμοιον τῷ ψοφεῖν εἶναι τὸ Ὁμ. δουπεῖν, τῷ δὲ βρομεῖν (= κροτεῖν καὶ ἔπειτα ὄζειν) εἶναι τὸ ἐν Κεφαλληνίᾳ κρούειν ὁμοίως ἐπὶ τοῦ πέρδεσθαι».

Ως προς τη λ. βρόμα, η Ά. Τζ. στην Ελληνική Αγωγή επανέλαβε τις εμπειρικές απόψεις που είχε εκφράσει την πρώτη φορά από τις στήλες του Βήματος, για να υποστηρίξει τη γραφή με -ω-. Αφενός, εμφάνισε ως πιθανή την προέλευση του (η) βρόμα από το εκκλησιαστικό «βρώμα και δυσωδία»· αφετέρου, παρέθεσε διάφορες σημασίες της λ. (το) βρώμα από το λεξικό του Δημητράκου («τεμάχιον κρέατος που έχει προσαρτηθή σε παγίδα ζώων», «καρκινώδης πληγή», «διάβρωσις οδόντων»), που αποδεικνύουν τάχα «τη δυσώδη έννοια του όρου βρώμα». Τα όσα αναφέρει ο Χατζιδάκις στο παραπάνω χωρίο για την ετυμολογία της λ. βρόμα αναιρούν, βεβαίως, τα επιχειρήματα που προέβαλε η Ά. Τζ. στα δύο κείμενά της. Στα προαναφερθέντα επιστημονικά στοιχεία ας προστεθούν και τα ακόλουθα (Χατζιδάκις 1915 β: 59), που αντικρούουν την ετυμολογική σύνδεση του θηλ. βρόμα με το ουδ. βρώμα (< βιβρώσκω «τρώγω»):

«τὰ βρώσιμα [τα φαγώσιμα] δύνανται μὲν ἀληθῶς νὰ σαπῶσιν, ὅπως λ.χ. ὁ σίτος κ.τ.λ. ἐν ταῖς ἀποθήκαις καὶ ἔπειτα νὰ καταστῶσι κάκοσμα· ἀλλὰ τοῦτο δὲν εἶναι τῶν συνήθων φαινομένων, ὅπως λ.χ. τὰ κενέβρεια [τα πτώματα ζώων], τὰ ἀποκρίματα [οι εκκρίσεις] καὶ οἱ τούτων συχνότεροι ἀποματαϊσμοί [τα δύσοσμα αέρια]. Τὰ ἐδώδιμα [τα φαγώσιμα] οἱ ἄνθρωποι ἐσθίομεν [τρώμε], σπανίως δὲ καταλείπομεν αὐτὰ νὰ φθαρῶσι καὶ σαπῶσι καὶ ἔτι σπανιώτερον νὰ καταστῶσι δυσώδη. Δῆλον ἄρα ὅτι δὲν εἶναι πιθανὸν ὅτι διὰ τῆς λέξεως τῆς δηλούσης τὰ βρώματα ἐδηλώθη καὶ ἡ ἔννοια τῆς δυσωδίας».

Ένα ακόμη επιχείρημα που επικαλέστηκε η φιλόλογος, για να υποστηρίξει ότι η λ. βρόμα δεν συνδέεται με το αρχ. βρόμος «κρότος, δυσοσμία», είναι ότι «η μεγαλοπρεπής λέξις βρόμος που σημαίνει τη βροντή του Διός, τον θόρυβο των στοιχείων της φύσεως και της μάχης» δεν μπορεί να «κατέληξε στο βρομώ με την έννοια του …πέρδομαι». Ωστόσο, ακόμη και μια λέξη με «μεγαλοπρεπή» (κατά τη φιλόλογο) σημασία («θορυβώ») μπορεί να δηλώσει και μια δεύτερη («μυρίζω άσχημα»), αφού υποστεί σημασιολογική μεταβολή. Η αλλαγή στη σημασία της συγκεκριμένης λέξης οφείλεται στο γεγονός ότι (ΛΝΕΓ2, λ. βρομώ) «ορισμένοι χαρακτηριστικοί κρότοι ακολουθούνται από δυσοσμία». Ανάλογη, άλλωστε, σημασιολογική εξέλιξη με αυτήν του βρομεῖν εμφανίζει το κεφαλληνιακό κρούειν: δηλ. και αυτό δήλωσε αρχικά τον κρότο και, εν συνεχεία, τη δυσάρεστη οσμή.

Επίσης, η φιλόλογος, στα πλαίσια της προσπάθειάς της να αναιρέσει τα προαναφερθέντα επιχειρήματα για τη γρ. (η) βρόμα με -ο-, αντέκρουσε μια άποψη που δεν διατύπωσε κανείς: ότι δηλ. «η τυχόν γραφή με ωμέγα, (το) βρώμα, θα έδινε οπωσδήποτε ρηματικό τύπο βρωματίζω […]», δηλ. τύπο ρήματος με κατάληξη -ίζω. Ο Χατζιδάκις δεν υποστήριξε ότι τα σε -μα ονόματα δίνουν απαραιτήτως ρήματα σε -ίζω, αλλά απλώς ότι δεν μπορούν να δώσουν ρηματικούς τύπους σε -έω, όπως το βρομώ (η ανωτέρω φράση, που παρέθεσε σε εισαγωγικά η Ά. Τζ., στην πραγματικότητα δεν ανήκει σε κανέναν). Η φιλόλογος, ακολούθως, ανέφερε ως αντεπιχείρημα ότι το σώμα δίνει σωματόω, δηλ. ρήμα σε -όω. Ο Χατζιδάκις (1977: 555- 559), όμως, έχει ήδη διδάξει ότι τα ουδέτερα σε -μα μπορούν να δώσουν ρηματικούς τύπους όχι μόνο σε -ίζω (π.χ. αρωματίζω < άρωμα), αλλά και σε -αίνω (π.χ. σημαίνω < σήμα), σε -άζω (π.χ. πτωμάζω < πτώμα), σε -εύω (π.χ. πραγματεύομαι < πράγμα), σε -όω (π.χ. σωματόω < σώμα) και σε -σσω (π.χ. αιμάσσω < αίμα). Ποτέ, όμως, σε -έω ! Αυτό ακριβώς είναι το θέμα. Άρα, το ρ. βρομέω, -ώ είναι αδύνατον να παράγεται από το ουδ. βρώμα, -ατος και, ως εκ τούτου, ετυμολογικά δεν γράφεται με ωμέγα · επίσης, εφόσον το θηλ. βρόμα παράγεται υποχωρητικώς από το βρομώ, ετυμολογικά γράφεται και αυτό με -ο- –ας σημειωθεί εδώ ότι υποχωρητική παραγωγή (back formation / inverse derivation) ονομάζεται η αντίστροφη από το κανονικό δημιουργία μιας λέξης, δηλ. ο σχηματισμός ενός ονόματος από ένα ρήμα (ΛΝΕΓ2, σχόλιο μετά το λ. υποχωρητικός)· ο όρος αυτός συνήθως σημαίνει τη δημιουργία μιας βραχύτερης λέξης από άλλη, μακρότερη (Σακελλαριάδης 1997: 74). Παραδείγματα αποτελούν οι σχηματισμοί: των αρρώστια, ζήλια, περηφάνια, φτώχια κατά το σχήμα άρρωστος- αρρωσταίνω- αρρώστια, ζηλεύω- ζήλια, περήφανος- περηφανεύομαι- περηφάνια, φτωχός- φτωχαίνω- φτώχια αντίστοιχα (ΛΝΕΓ2, λ. -ια, αρρώστια, ζήλια, περηφάνια, φτώχια, Χατζιδάκις 1905: 76- 77, 1915 α: 163- 164)· επίσης, του γέλιο από το γελώ (Χατζιδάκις 1907: 66, 1915 α: 164 , 1934: 215, 315).

Ένα ακόμη στοιχείο που παρέθεσε η Ά. Τζ. είναι η φράση «ἀναπνοάς βρωμώδεις» του γεωγράφου Στράβωνα (65 π.Χ.- 23 μ.Χ.), όπου το επίθετο είναι γραμμένο με -ω-. Ούτε αυτό, όμως, αποδεικνύει ότι το θηλ. βρόμα πρέπει να γράφεται με -ω-! Ο λόγος αναφέρθηκε στην προτελευταία παράγραφο του αμέσως προηγούμενου υποκεφαλαίου. Κατά τον Χατζιδάκι (1915 β: 55- 56),

«δῆλον ὅτι προκειμένου περὶ τῶν λέξεων βρόμος, βρομεῖν, βρόμα μόνα ἐκεῖνα τὰ μαρτύρια θὰ εἶναι ἡμῖν ισχυρὰ ὅσα ἀνήκουσι τοῖς πρὸ τῆς συγχύσεως τοῦ -ω- καὶ -ο- χρόνοις, τὰ δὲ άλλα οὐχί. Καὶ παλαιὰ τοιαῦτα μαρτύρια εὐτυχῶς ὑπάρχουσι τὰ τρία τῆς Π. Δ. […] γεγραμμένα διὰ τοῦ -ο- […]. Ὥστε ἡ παλαιοτέρα, ἡ πρὸ τῆς συγχύσεως τῶν μακρῶν καὶ βραχέων φωνηέντων, παράδοσις βοᾷ ὑπὲρ τοῦ -ο-! Καὶ ἡ μετὰ ταῦτα δὲ παρέχει ἀναμὶξ -ο- καὶ -ω- ἐπὶ πολύ, μόλις δὲ μετὰ αἰῶνας φαίνεται κατισχύσασα ἡ διὰ τοῦ -ω- γραφή. Καὶ ὁ λεξικογράφος δὲ Ησύχιος ἔχει τὸ τε ὄνομα “βρόμος… καὶ οσμή”, καὶ τὴν μετοχὴν “βρομέον · ὀζόμενον”, καὶ τὸν ῥηματικὸν τύπον “βρομήσει · φυσήσει, ψοφήσει”, πάντα διὰ τοῦ -ο- γεγραμμένα […]. Μετὰ τὴν ἐπελθοῦσαν δὲ μετὰ ταῦτα φωνητικὴν ἐξίσωσιν τοῦ -ο- καὶ -ω- ἠδύνατο βεβαίως καὶ ὁ Φρύνιχος [ο λεξικογράφος του 2ου αι. μ.Χ.] καὶ ἔτι μᾶλλον ὁ Ἀρκάδιος καὶ ὁ Κύριλλος καὶ ὁ Πρόδρομος καὶ ἁπαξάπαντες νὰ γράφωσι διὰ τοῦ -ω- καὶ οἱ Ῥωμαῖοι τὸ bromus, ὅθεν τὸ bromosus, διὰ τοῦ ō, ἀλλ’ἡμεῖς δὲν θὰ παραπλανηθῶμεν ὑπὸ τῆς γραφῆς καὶ μαρτυρίας αὐτῶν».

Η Άννα Τζιροπούλου- Ευσταθίου σε νεότερο άρθρο της (περιοδ. Ελληνική Αγωγή, τεύχος Οκτωβρίου 2004) σχολιάζει το περιεχόμενο ενός γλωσσικού οδηγού για δημοσιογράφους, ο οποίος έχει εκδοθεί από το Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων, και σημειώνει για τη γραφή της λ. βρόμα με -ο- και την ετυμολογία όπου βασίζεται η γραφή αυτή:

«Ἡ ἀναφερόμενη ἐτυμολογία εἶναι ψευδής καί κατασκευασμένη, προκειμένου νά δικαιολογηθῆ ἡ φωνητική γραφή. Βλέπε Μέγα Λεξικόν τῆς Ἑλληνικής Γλώσσης, ἐκδ. Δ. Δημητράκου (Βραβείον Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν), λῆμμα βρομῶ, βρόμος καί βρῶμος. Βλέπε ἐπίσης, τό ὑπ’ἀριθ. 9 φύλλον τῆς Ἐφημερίδος ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ τό ὁποῖον περιέχει τό ἱστορικόν τῆς μεθοδευμένης ἐπιστημονικοφανοῦς ἀλλοιώσεως τῆς ὀρθογραφίας καί συγκεκριμένως τῆς ὡς ἄνω ἀναφερομένης λέξεως. [...] Ἡ φωνητική γραφή ἄρχισε νά καθιερώνεται (καί προχωρεῖ ἀκάθεκτη) [...]: βρόμα αντί βρῶμα, [...] ἀφτί ἀντί αὐτί, ἀβγό ἀντί αὐγό, κλπ. κλπ. ...».

Μερικά σχόλια: η ετυμολογία στην οποία βασίζεται η γρ. βρόμα δεν είναι ούτε ψευδής ούτε κατασκευασμένη. Aπεναντίας, είναι και αληθής και γνήσια. Η Ά. Τζ. ήδη από τα τέλη του 2001 έχει λάβει αναλυτική απάντηση για το εν λόγω θέμα και δεν έχει αντιτάξει τίποτε. Το λεξικό Δημητράκου, όπου παραπέμπει, δεν περιλαμβάνει κανένα στοιχείο που να αποδεικνύει έγκυρη τη δική της ετυμολογία και που να δικαιολογεί τον χαρακτηρισμό της άλλης ως «κατασκευασμένης, προκειμένου να δικαιολογηθεί η φωνητική γραφή». Επίσης, τα περί «μεθοδευμένης επιστημονικοφανούς αλλοιώσεως της ορθογραφίας» κτλ. ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας. Η Ά. Τζ. δεν μπορεί να αναιρέσει τα συγκεκριμένα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι οι γρ. καλύτερος, αφτί, αβγό, βρόμα κ.λπ. είναι ετυμολογικά βάσιμες και γενικολογεί. Ύστερα, ποιους κατηγορεί για τη «μεθοδευμένη επιστημονικοφανή αλλοίωση της ορθογραφίας»; Την ετυμολογική ορθογραφία της λ. καλύτερος, π.χ., δίδαξε πρώτος ο Γεώργιος Χατζιδάκις, ο θεμελιωτής της ελληνικής γλωσσολογίας. Ευθύνεται και ο Χατζιδάκις για τη «μεθοδευμένη επιστημονικοφανή αλλοίωση της ορθογραφίας»; Επίσης, γιατί χαρακτηρίζει η Ά. Τζ. φωνητική τη γρ. βρόμα; Είναι γνωστό ότι ο Χατζιδάκις, ο οποίος απέδειξε ότι η γρ. βρόμα είναι ετυμολογικά βάσιμη, εφάρμοζε απαρέγκλιτα την ετυμολογική ορθογραφία στη γραφή των λέξεων. Για παράδειγμα, ο Χατζιδάκις έγραφε το όνομα Βασίλης με -ει- στην κατάληξη (Βασίλεις), επειδή προέρχεται από το Βασίλειος. Επομένως, πώς είναι δυνατόν να χαρακτηρίζεται φωνητική μια γραφή (βρόμα) διδαγμένη από έναν γλωσσολόγο που ακολουθούσε χωρίς καμία εξαίρεση την ετυμολογική ορθογραφία; Και μόνο το γεγονός ότι ο Χατζιδάκις ήταν ο γλωσσολόγος που δίδαξε την ετυμολογική ορθογραφία της λ. βρόμα αρκεί για να αντιληφθούμε ότι δεν μπορεί η γρ. βρόμα να είναι φωνητική ούτε να αποτελεί παράδειγμα «μεθοδευμένης επιστημονικοφανούς αλλοιώσεως της ορθογραφίας». Τέτοια παραδείγματα, βεβαίως, δεν είναι ούτε οι υπόλοιπες λέξεις που μας απασχολούν στην εργασία για τους «αρχαιολάτρες». Οι γρ. βρόμα, αφτί, αβγό κ.λπ. δεν είναι φωνητικές.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2.2. ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΑΦΤΙ ΚΑΙ ΑΒΓΟ

2008-05-01T21:00:00.010+03:00

Τα αφτί και αβγό αποτελούν λέξεις με νέους –σε σχέση με την αρχαία Ελληνική– φθόγγους, οι οποίοι θα πρέπει να παριστάνονται με την απλούστερη γραφή. Είναι αναγκαίο να διευκρινιστεί εξαρχής ότι απλούστερη εδώ δεν σημαίνει απλοποιημένη γραφή, εφόσον οι καινούργιοι φθόγγοι στις λέξεις αυτές (ο [f] στο [aftí] και ο [v] στο [avγó]) θα πρέπει να αποδοθούν ορθογραφικά με τον απλούστερο δυνατό τρόπο, δηλ. με -φ- και -β- αντίστοιχα. Aναλυτικά:

Ο Αδ. Κοραής είχε ετυμολογήσει τη λ. αφτί από το *αυτίον, υποκοριστικό του δωρ. αὖς- αὐτός, τύπου που παραθέτει ο λεξικογράφος του 5ου αι. μ.Χ. Ησύχιος και αντιστοιχεί στο αττ. οὖς- ὠτός. Ωστόσο, οι Κ. Foy, Γ. Χατζιδάκις (1907: 322), P. Kretschmer, Μ. Tριανταφυλλίδης (1965: 325- 330) κ.ά. μας διαφώτισαν για την ετυμολογική προέλευση, τη φωνητική εξέλιξη και την ορθογραφική παράσταση των λ. αφτί και αβγό: το αφτί έχει σχηματιστεί από τη συνεκφορά τα ωτία, ενώ το αβγό από τη συνεκφορά τα ωά · η φωνητική εξέλιξη των δύο τύπων θα μπορούσε να θεωρηθεί παράλληλη: τα ωτία > ταουτία > ταφτία > τ’ αφτί και τα ωά > ταουά > ταγουά > ταουγά > ταβγά > τ’ αβγό. Στην προέλευση του αφτί από το αττ. ὠτίον και όχι από το αμάρτυρο δωρ. αὐτίον συνηγορεί και ο τ. ωτίν (< ωτίον), που έχει επιβιώσει στις αρχαιοπινείς διαλέκτους του Πόντου και της Καππαδοκίας (Μπαμπινιώτης 1997 γ). Άρα, το αφτί θα πρέπει να γράφεται με -φ- και το αβγό με -β-, γιατί τα γράμματα αυτά αντιπροσωπεύουν φθόγγους που προέκυψαν από φωνητική εξέλιξη.

Προκειμένου να αποδείξει ότι το αφτί πρέπει δήθεν να γράφεται με -υ-, η Ά. Τζ. επανέλαβε την παραπάνω άποψη του Κοραή, σύμφωνα με την οποία η λέξη ετυμολογείται από το αμάρτυρο δωρ. αὐτίον. Ωστόσο, τέτοιες ετυμολογίες αποτελούσαν τη βάση της αιολοδωρικής θεωρίας, που υποστήριξαν παλαιότερα μεταξύ άλλων ο Αθ. Χριστόπουλος, ο Αδ. Κοραής και ο Κωνστ. Οικονόμος: σύμφωνα με αυτούς τους μελετητές, η νέα Ελληνική κατάγεται από την αρχαία αιολική και δωρική διάλεκτο· ειδικότερα, κατά τους οπαδούς της συγκεκριμένης θεωρίας, η νέα Ελληνική διακρίνεται σε δύο μορφές, αυτήν του γραπτού λόγου, που ταυτίζεται σχεδόν με την αρχαία αττική διάλεκτο, και αυτήν του προφορικού, που προέρχεται από την αρχαία Αιολική και τη Δωρική (Καλιτζοπούλου- Παπαγεωργίου 1991: 29). Στον αντίποδα της εν λόγω θεωρίας, ο Χατζιδάκις ήδη από τα τέλη του 19ου αι. δίδαξε την κοινώς αποδεκτή σήμερα επιστημονική αλήθεια, ότι η Αλεξανδρινή Κοινή (3ος αι. π.Χ.- 6ος αι. μ.Χ.), από την οποία προέρχεται μέσω της μεσαιωνικής (6ος αι.- 18ος αι.) η σύγχρονη Ελληνική, βασίστηκε στην αττική διάλεκτο της Αρχαίας όχι μόνο ως προς τον γραπτό, αλλά και ως προς τον προφορικό λόγο (Χατζιδάκις 1977: 296). Επομένως, δεν είναι επιστημονικό να εντοπίζονται σε σύγχρονους τύπους αιολικά και δωρικά στοιχεία (όπως το *αυτίον στην προκειμένη περίπτωση) που έχουν εξαλειφθεί από την Ελληνική εδώ και αιώνες. Όπως επεσήμανε χαρακτηριστικά ο Χατζιδάκις (1977: 258),

«καὶ τὰ τῆς γλώσσης [στοιχεία] ἀναπτύσσονται σὺν τῷ χρόνῳ, […] ἄρα ἔχουσιν ἱστορίαν, καὶ ἀνάγκη ἀπαραίτητος νὰ λαμβάνηται ὑπ’ ὄψιν πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ ὁ χρόνος καθ’ ὃν ἕκαστον τούτων ἦτο ἐν χρήσει ἢ καθ’ ὃν ἀπώλετο».

Είναι χαρακτηριστικό μάλιστα το ακόλουθο χωρίο του Μπαμπινιώτη, που απάντησε στην Ά. Τζ. από τις στήλες του Βήματος για τα θέματα αυτά:

«για να εντυπωσιάσει προφανώς και να πείσει για τις ετυμολογίες που ανασύρει από το παρελθόν, η κυρία Ά. Τζ. παραπέμπει στο “έγκριτο Λεξικό των Liddell και Scott”. Αγνοεί όμως ποια είναι η έγκυρη έκδοση του L.- S. στην οποία πρέπει να παραπέμψει! Αγνοεί δηλ. την έκδοση του 1940 (την ενάτη), όπως αγνοεί και την έκδοση του 1996 (με ενσωματωμένες διορθώσεις, βελτιώσεις κ.λπ.)! Στις εκδόσεις αυτές δεν υπάρχει, φυσικά, τέτοια ετυμολογία. Και πού παραπέμπει; Στην ελληνική έκδοση του 1900 που είναι μετάφραση της 7/ 8ης έκδοσης του L.- S. του 1897! Εκεί οι Έλληνες μεταφραστές –όχι φυσικά το L.-S.– έχουν περιλάβει απλώς την ετυμολογία του Κοραή. Αυτό το προβάλλει η κυρία Ά. Τζ. ως επικρότηση της ετυμολογίας του Κοραή από το L.-S.! Πλήρης σύγχυση με το ελαφρυντικό της γλωσσολογικής άγνοιας… ».

Δεν είναι, άλλωστε, η μόνη φορά που η Ά. Τζ. ακολουθεί μια τέτοια πρακτική. Ο Χαραλαμπάκης (1997: 250), ασκώντας κριτική σε μια εργασία της ίδιας φιλολόγου, γράφει μεταξύ άλλων τα ακόλουθα:

«η βιβλιογραφία στην οποία στηρίζεται η εργασία αυτή (βλ. σσ. 584 κ.ε.) είναι εντελώς ασήμαντη. Δεν υπάρχει καμιά σχεδόν αναφορά σε σύγχρονους Έλληνες ή ξένους γλωσσολόγους […]. Για δημιουργία εντυπώσεων αναφέρεται στον “ακαδημαϊκό κ. Ντελόπουλο” (σ. 45), ενώ πρόκειται για συνταξιούχο συντάκτη του Ιστορικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών. Είναι εξοργιστικές οι ανεξακρίβωτες πληροφορίες που παρατίθενται φύρδην μίγδην, χωρίς καμιά συνοχή και λογικό ειρμό».

Ας επιστρέψουμε, όμως, στο θέμα μας. Για να αποδείξει ότι το αβγό πρέπει τάχα να γράφεται με -υ-, η φιλόλογος ισχυρίστηκε ότι το -υ- στη λέξη αυτή αποτελεί εξέλιξη του αρχαίου δίγαμμα (F): ὠFόν > αυγό. Ωστόσο, δεν εξήγησε επιστημονικά την εμφάνιση καθενός από τα φωνήματα στον νεοελληνικό τ. αυγό, πράγμα που θα απαιτούσε η έγκυρη ετυμολόγησή του. Ενώ, ειδικά ως προς το δίγαμμα, γεννάται το εξής ερώτημα: αφού έπαψε να προφέρεται στην Ιωνική- Αττική πριν από την κλασική περίοδο, πώς έδωσε το υποτιθέμενο -υ- του αβγό, ενός τύπου που, σύμφωνα με τον Τριανταφυλλίδη (1965: 328), δεν εμφανίζεται νωρίτερα από τους μεσαιωνικούς χρόνους; Όσον αφορά στο αρχαίο δίγαμμα και την επιβίωσή του στη σύγχρονη Ελληνική, ο Χατζιδάκις (1907: 316) έγραφε χαρακτηριστικά:

«καὶ περὶ τοῦ F [δίγαμμα] ἀνάγκη νὰ γίνῃ ἐκτενὴς λόγος, τὸ μὲν διότι μεγάλη κατάχρησις αὐτοῦ ἐγένετο ὑπὸ τῶν ἐρασιτέχνων [στον Χατζιδάκι, γενική πληθυντικού της λ. ο ερασίτεχνος], ἐτυμολογούντων τὰς λέξεις τῆς ἡμετέρας Ἑλληνικῆς καὶ πολλὰ ἄτοπα καὶ πλημμελῆ περὶ τούτου προηνέχθησαν [προφέρθηκαν], τοῦτο δὲ διότι ἡ ἐξήγησις τῶν τυχῶν αὐτοῦ μέγα συμβάλλεται εἰς τὸ ζήτημα περὶ τῆς καταγωγῆς τῆς νέας Ελληνικῆς».

Πιο συγκεκριμένα, ο μεγάλος γλωσσολόγος παρατηρεί ακολούθως ότι το δίγαμμα εξακολούθησε να προφέρεται στην αρχαία αιολική και δωρική διάλεκτο για μεγαλύτερο διάστημα σε σχέση με την Ιωνική- Αττική. Άρα, κατ’αυτόν, ο εντοπισμός του δίγαμμα στη νέα Ελληνική θα αποτελούσε απόδειξη της αιολικής και δωρικής καταγωγής της. Από την έρευνά του, όμως, προκύπτει το εξής συμπέρασμα (Χατζιδάκις 1907: 322):

«βέβαια καὶ ἀναντίλεκτα λείψανα τοῦ F εἶναι μόνα τὰ Τσακωνικά καὶ τὸ Βοίτυλος [βλ. το Α’, 1.1.2.], πάντα δὲ τἆλλα, ὅσα τούτου τεκμήρια μέχρι τοῦδε προηνέχθησαν [προφέρθηκαν], εἶναι πλημμελῆ καὶ ἄτοπα, διαφοροτρόπως δυνάμενα καὶ ὀφείλοντα νὰ ἐρμηνευθῶσιν».

Άρα, και ο τ. αβγό, ο οποίος πράγματι ανάγεται στο αρχ. ὠFόν, δηλ. σε τύπο με F, δεν διασώζει σήμερα το αρχαίο δίγαμμα υπό μορφήν -υ-.

Σχετικά με τις λέξεις αφτί και αβγό, η Ά. Τζ. στο δεύτερο άρθρο της υποστήριξε και πάλι απόψεις που δείχνουν απόκλιση από τα σχετικά επιστημονικά διδάγματα. Άφησε, βεβαίως, αναπάντητα μερικά ερωτήματα, όπως π.χ. πώς εξηγείται ο τ. ωτίν των ελληνικών αρχαιοπινών διαλέκτων του Πόντου και της Καππαδοκίας ή πώς το δίγαμμα, αφού σιγήθηκε στην Ιωνική- Αττική από την προκλασική περίοδο, έδωσε το υποτιθέμενο -υ- του μεσαιωνικού αυγό. Η φιλόλογος στο τελευταίο άρθρο της δήλωσε ότι οι ετυμολογίες που έχουν προτείνει οι γλωσσολόγοι για τα αφτί και αβγό δεν είναι αποδεδειγμένες. Μα, ούτως ή άλλως η ετυμολόγηση των λέξεων είναι δύσκολη, γιατί η ορθότητά της δεν «αποδεικνύεται» ούτε από λογικά πορίσματα ούτε από πειραματική διαδικασία (βλ. Picoche 1992: 3). Το θέμα είναι, όμως, οι ετυμολογίες που προτείνει κανείς να έχουν επιστημονική βάση. Ο μη πειραματικός χαρακτήρας της διαδικασίας για την ανεύρεση του ετύμου (βλ. άρθρο Άδ. Γεωργιάδη στην Ελληνική Αγωγή, φύλλο Νοεμβρίου 1999) δεν μπορεί να αποτελέσει πρόσχημα για σύγχυση επιστημονικότητας και ερασιτεχνισμού στα πλαίσια ενός άκρατου σχετικισμού. Υπάρχουν ετυμολογικές αρχές. Η Ά. Τζ., επίσης, επανέλαβε δογματικά ότι οι γραφές των λ. αφτί και αβγό με -φ- και -β- αντίστοιχα αποτελούν αδόκιμους τύπους της Δημοτικής. Δεν φαίνεται να γνωρίζει τη γενική αρχή ότι η ορθογραφία μιας λέξης δεν αποτελεί θέμα Δημοτικής ή Καθαρεύουσας, αλλά κατά κανόνα ρυθμίζεται από την επιστημονική ετυμολογία της. Η φιλόλογος παρέπεμψε, ακόμη, στο παλιό λεξικό του Δημητράκου, όπου η ετυμολογική ορθογραφία των λέξεων της νέας Ελληνικής δεν εφαρμόζεται πολύ αυστηρά, και ανέφερε ότι στους συντάκτες του έργου αυτού συγκαταλέγονται οι Γ. Χατζιδάκις και Ν. Ανδριώτης. Ωστόσο, ο Τριανταφυλλίδης (1965: 325- 330) ήδη από το 1943 έχει δώσει απάντηση σε έναν επιστολογράφο της Νέας Εστίας, ο οποίος είχε εκφράσει την απορία πώς συμβαίνει επιστήμονες, κατά τα έργα ή τις επιτροπές όπου συμμετείχαν, να ακολουθούν διαφορετικές γραφές. Ο Τριανταφυλλίδης επεσήμανε ότι το φαινόμενο αυτό δεν πρέπει να μας ξενίζει, αφού η προσαρμογή μιας προσωπικής θέσης σε συλλογική απόφαση ή γενική αρχή είναι ο μοναδικός τρόπος με τον οποίον μπορεί να ληφθεί μια ομαδική απόφαση. Επομένως, η παραπομπή εκ μέρους της Ά. Τζ. στο λεξικό του Δημητράκου δεν έχει καμία απολύτως αξία.

Στο ερώτημα που της ετέθη πώς προέκυψε το -α- της λ. αβγό, η Ά. Τζ. απάντησε ότι το γράμμα αυτό οφείλεται σε απλή εναλλαγή των φωνηέντων, όπως αυτή των τ. πρώτος- πράτος, ώριστος- άριστος(!). Αξίζει να επισημανθούν τα εξής δύο στοιχεία: πρώτον, ότι ο τ. πρᾶτος είναι δωρική παραλλαγή του επιθ. πρῶτος και, δεύτερον, ότι ο τ. ὤριστος (με κορωνίδα) είναι επικός και οφείλεται σε κράση, όπως και ο αττικός τ. ἅριστος (με αττική δάσυνση) (για το φαινόμενο της κράσης, βλ. Μπαμπινιώτη 1985β: 163-168). Η φιλόλογος, όμως, θέτει και εκείνη ερωτήματα σχετικά με την προέλευση του -γ- στον τύπο αβγό και του -φ- στον τ. αφτί. Ακόμη, ρωτάει γιατί στον έναν τύπο υπάρχει -β-, ενώ στον άλλον -φ-. Η απάντηση στο πρώτο από τα τρία αυτά ερωτήματα είναι η εξής: το ημιφωνικό στοιχείο -γ- στο αβγό αναπτύχθηκε στο ενδιάμεσο στάδιο ταουά για αποφυγή της χασμωδίας. Απάντηση στο δεύτερο και το τρίτο ερώτημα της φιλολόγου δίνει το ακόλουθο χωρίο του Τριανταφυλλίδη (1965: 327) για τη φωνητική εξέλιξη των λέξεων αφτί και αβγό (τα ωτία > ταουτία…- τα ωά > ταουά…):

«τὸ μισόφωνο -u- ἔγινε στὰ παραπάνω παραδείγματα κοντὰ στὸν ἄηχο φθόγγο (τ) ἢ τὸν ἠχηρὸ (γ) ποὺ ἀκολουθοῦσαν, διχειλικὸ στὴν ἀρχὴ καὶ ἔπειτα χειλοδοντικὸ -φ- ἢ -β- –ὅπως προφέρομε καὶ σήμερα τὰ δυὸ αὐτὰ γράμματα– ἀκολουθώντας τὸν ἴδιο περίπου δρόμο ποὺ πῆραν καὶ οἱ ἀρχαῖοι δίφθογγοι -αυ-, -ευ-, ποὺ καὶ αυτοὶ εἶχαν σὲ ὅλη τὴν ἀρχαιότητα τὴν προφορὰ -αου-, -εου-».

Στο τρίτο ερώτημα δηλ. η απάντηση είναι η εξής: στο αβγό υπάρχει -β-, γιατί το επόμενο σύμφωνο (-γ-) είναι ηχηρό, ενώ το αφτί έχει -φ-, γιατί το σύμφωνο που ακολουθεί (-τ-) είναι άηχο.

Προκειμένου να υποστηρίξει την άποψη του Κοραή ότι το αφτί προήλθε δήθεν από τον αμάρτυρο τ. αὐτίον, υποκοριστικό του τ. αὖς, αὐτός της δωρικής διαλέκτου, η φιλόλογος Ά. Τζ. προέβαλε το ακόλουθο επιχείρημα: παρέθεσε ένα απόσπασμα από κείμενο του Ν. Ανδριώτη, όπου ο αείμνηστος γλωσσολόγος μιλάει για επιβίωση διαλεκτικών στοιχείων σε διάφορες φάσεις της Ελληνικής. Το χωρίο, όμως, αυτό είναι εντελώς άσχετο με το συζητούμενο θέμα και δεν αποδεικνύει σε καμιά περίπτωση ότι «διεσώθη ο δωρικός τύπος “αὖς”», όπως διατείνεται η Ά. Τζ. ή ότι «ο Κοραής έχει δίκηο [sic]», όπως αγλωσσολόγητα γράφει. Αντίθετα, το αττικό ὠτίον, από όπου προέρχεται το σωζόμενο σε νεοελληνικές συντηρητικές διαλέκτους ωτίν, ήταν αυτό που έδωσε τον τύπο αφτί. Για την επιβίωση, όμως, του τ. ωτίν στις διαλέκτους του Πόντου και της Καππαδοκίας, η φιλόλογος αποφεύγει να κάνει λόγο αφήνοντας αναπάντητο το σχετικό ερώτημα που της ετέθη.

[...]

Δεν έχει επιστημονική βάση η απόπειρα του Αθανασίου Αβελλίου να ετυμολογήσει το αβγό από το αὐγάζω «φωτίζω» και το αφτί από τη δοτική τῷ αὐτί του δωρ. αὖς, προκειμένου να υποστηρίξει τις γραφές με -υ- (περιοδ. Δαυλός, Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2002). Το ρ. αὐγάζω δεν μπορεί να δώσει ένα τέτοιο παράγωγο όπως το αυγό, ούτε μπορεί το αυτί να προέρχεται από τύπο δοτικής!

Σε χωρίο του Τριανταφυλλίδη (1965: 326) μπορεί να εντοπίσει κανείς την πραγματική αιτία της προσκόλλησης ορισμένων στις αναθεωρημένες από τη γλωσσική επιστήμη γρ. αυτί, αυγό (αντί των ορθών αφτί, αβγό)· ο αείμνηστος γλωσσολόγος είχε πει κάποτε απευθυνόμενος στον Γάλλο νεοελληνιστή Η. Pernot:

«[…] ὅταν ἐπιστρατεύωνται προλήψεις βαθιοριζωμένες, ὅταν ἐξαφανίζεται ἡ λογική καὶ ξεσποῦν τὰ πάθη, φαντάζεστε πὼς ἀπομένει καιρὸς γιὰ ἐξήγηση καὶ συζήτηση γιὰ τὸ ἂν χρειάζωνται τὰ αὐτιά -φ- ἢ -υ;».

Γράφει ο Κωνσταντίνος Πιστιόλης σε διαδικτυακό χώρο:

«[...] αφτί και [...] αβγό. Και τώρα το θυμηθήκαμε αυτό, μετά από τουλάχιστον 1000 χρόνια που έγινε αυτή η εξέλιξη της λέξης και η μεταγραφή της; Και θα πετάξουμε 800 χρόνια μεσαιωνικής ιστορίας και άλλα 200 νεότερη που γράφεται “αυτί”; Και μεις στο Μεσολόγγι λέμε το “ποδάρι” αντί για “πόδι” και υπάρχει και επιχείρημα ότι είναι σωστότερο, (υποκοριστικό “ποδαράκι” αντί για “ποδάκι”), αλλά δεν προτείνει κανένας να αντικαταστήσουμε τη λέξη “πόδι” [...] Το θέμα είναι ότι το κράτος προωθεί τροποποιήσεις της επίσημης γλώσσας (συγκεκριμένα απλοποίηση) και πάντα ακούγονται ένα σωρό επιχειρήματα ΜΟΝΟ προς αυτήν την κατεύθυνση».

Σχόλια: βασικός σκοπός εδώ είναι να δειχθεί ότι οι γρ. αυτί και αυγό δεν είναι δικαιολογημένες ετυμολογικά. Αν κάποιος δεν θέλει να εγκαταλείψει τη γρ. αυτί, ας την επιλέξει, αλλά δεν θα ακολουθεί την ετυμολογική γραφή της συγκεκριμένης λέξης. Πάντως, όπως δεν είναι εύκολο να αγνοηθούν οι γρ. αυτί και αυγό, που είναι οι συνηθέστερες, έτσι δεν είναι εύκολο να παραβλεφθούν και οι γρ. αφτί και αβγό, που και αυτές χρησιμοποιούνται κατά κόρον και αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της γλωσσικής πραγματικότητας. Ο παραλληλισμός με το πόδι- ποδάρι είναι άστοχος, γιατί εδώ μιλάμε για θέματα ετυμολογικής ορθογραφίας. Δικαιολογημένα δεν προτείνει κανείς να αντικατασταθεί το πόδι από το ποδάρι, που άλλωστε στην Κοινή Νεοελληνική έχει μια τέτοια υφολογική χροιά, ώστε δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακριβώς στη θέση του πόδι. Διαφορετικό είναι το θέμα του αφτί (και του αβγό): πρόκειται για ορθογραφικά θέματα. Και ας επαναληφθεί ότι οι γραφές αυτές είναι υπαρκτές. Τέλος, με αφορμή τις γρ. αυτί και αυγό, δεν είναι σωστό να γίνεται λόγος για «απλοποίηση». Από τα προαναφερθέντα είναι σαφές ότι οι γρ. αφτί και αβγό δεν είναι απλοποιημένες.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

Προσθήκη (2011)
Στην πρώτη παράγραφο του παραπάνω κειμένου εξηγώ εν συντομία γιατί οι γραφές αφτί και αβγό είναι ετυμολογικά σωστές. Εκεί περικλείεται το βασικό επιχείρημα: πρόκειται για νέους φθόγγους και δεν δικαιολογείται ετυμολογικά το υ. Το υ φυσικά εξακολουθεί να σημειώνεται σε λέξεις όπου είναι ετυμολογικά βάσιμο, όπως λ.χ. στις λέξεις γυναίκα και αυτός. Και μάλιστα, σύμφωνα με τα διδάγματα της γλωσσολογίας, η ετυμολογική ορθογραφία αντανακλά συνήθως μια παλαιότερη προφορά (το γυναίκα και το αυτός δεν προφέρονταν ανέκαθεν όπως σήμερα). Αυτά είναι γνωστά σε όποιον έχει στοιχειώδεις γλωσσολογικές γνώσεις. Ένας ομοϊδεάτης του ηλεκτρολόγου-μηχανικού Φειδία Μπουρλά, ο "Αλεξίνοος", ισχυρίζεται ότι με τα γραφόμενά μου για το αφτί και το αβγό υποδεικνύω έναν τρόπο να αποβάλει ο ελληνίζων το ελληνίζειν (sic). Πώς να επιχειρηματολογήσεις, όταν κάποιος έχει τέτοιες ιδεοληψίες;

Παρακάτω γράφει:

«Δηλαδή, οι “καινούργιοι φθόγγοι” ([f] [v]) - ήτοι τα γράμματα (διότι περί αυτού πρόκειται) υπάρχουν εις την ελληνική γλώσσα... Αλλά, ώσπου να θεσμοθετηθούν, ας ...βολευτούμε με τα [φ] και [β].
Το πρόβλημα που προσπαθεί να επιλύσει ο Κύριος Αργυρόπουλος είναι η δυσκολία αντικατάστασης του "υ" από το "ι". Πρέπει να προηγηθεί η αντικατάστασή του "υ" με τα "β" και "φ" εκεί όπου ακούγεται έτσι...
Ο νοών νοείτω...».

Τι ανακρίβειες και τι ιδεοληψίες είναι αυτές; Πρώτον, άλλο φθόγγοι και άλλο γράμματα. Δεύτερον, δεν πρόκειται για καθιέρωση των f και v στην Ελληνική ως γραμμάτων. [f] [v] είναι η φωνητική μεταγραφή του φ και του β αντίστοιχα. Τρίτον, για ποια αντικατάσταση του υ από το ι κάνει λόγο ο ομοϊδεάτης του Φ. Μπουρλά; Τέταρτον, δεν πρόκειται για «αντικατάστασή του υ με τα β και φ, εκεί όπου ακούγεται έτσι». Εξήγησα γιατί είναι ετυμολογικά αδικαιολόγητο το υ στο αφτί και το αβγό. Δεν θα αντικατασταθεί το υ με β και φ «εκεί όπου ακούγεται έτσι». Και στα αυλή και αυτός ακούγεται [v] και [f] αντίστοιχα, αλλά το υ είναι ετυμολογικά βάσιμο, γι' αυτό δεν γεννάται θέμα αντικατάστασής του. Πότε υποστήριξα τη φωνητική γραφή ή το λατινικό αλφάβητο; Στα γραφόμενα του "Αλεξινόου" φαίνεται η σύγχυση που διακατέχει έναν ημιμαθή (εθνικιστή ή μη). Δεν έχει ξεκαθαρίσει καν βασικές έννοιες. Και όμως, αποδίδει στους άλλους κατηγορίες με υπονοούμενα του τύπου Ο νοών νοείτω. Και βέβαια ο Φειδίας Μπουρλάς πρόθυμα δημοσιεύει αυτές τις ανακρίβειες. Αν κάποιος από εμάς όμως του στείλει σχόλιο, δεν θα το αναρτήσει. Δεν ενδιαφέρεται για την επιστημονική αλήθεια, είναι προφανές.

Στη συζήτηση παρεμβαίνει και ο ίδιος ο Φειδίας Μπουρλάς, που γράφει:

«Το επιχείρημα του Β.Α. που μεταφέρατε για την ορθογραφία του "αυτιού" και του "αυγού" είναι γελοίον» [sic].

Πρώτον, δεν είναι γελοίο επιχείρημα. Είναι πολύ λογικό, για όποιον ξέρει λίγη γλωσσολογία. Δεύτερον, δεν πρόκειται για δικό μου επιχείρημα. Για τις ετυμολογικά βάσιμες γραφές αφτί και το αβγό έχουν επιχειρηματολογήσει γλωσσολόγοι όπως ο Μ. Τριανταφυλλίδης και ο Γ. Μπαμπινιώτης και έχουν προβάλει το ίδιο ακριβώς επιχείρημα. Και γενικά, δεν υπάρχει κανένας γλωσσολόγος που να υποστηρίζει τις γραφές αυτί και αυγό ως ετυμολογικές. Και τρίτον, γελοίο είναι αυτό που κάνει ο Φειδίας Μπουρλάς: Χωρίς να προβάλει κανένα αντεπιχείρημα, χαρακτηρίζει γελοίο ένα επιχείρημα, εκφέροντας λόγο κενό περιεχομένου και χρησιμοποιώντας στομφώδες ύφος. Δεν έχει επιχειρήματα και νομίζει ότι με εύκολα και υβριστικά λόγια θα διαγράψει μεμιάς ένα επιχείρημα ή μια ολόκληρη επιχειρηματολογία. Τα κείμενα και τα σχόλια του Φειδία Μπουρλά και των ομοϊδεατών του δείχνουν έναν θλιβερό συνδυασμό ημιμάθειας και ακραίας ιδεολογίας. Αυτά τα δύο βέβαια συνδέονται μεταξύ τους.

ΥΓ.: Βλ. εδώ ένα ακόμη κρούσμα της κριτικής του Μπουρλά, καθώς και δικά μου σχόλια.

2.1. Η ΛΕΞΗ ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ

2008-04-30T21:00:00.001+03:00

Η λ. καλύτερος αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση της λεγόμενης αναλογίας στη γλώσσα. Ειδικότερα, αναλογικός σχηματισμός αποκαλείται (Χατζιδάκις 1915 α: 125)

«τὸ φαινόμενον ἐκεῖνο, καθ’ ὃ γλωσσικόν τι στοιχεῖον πλάττεται ἢ μεταβάλλεται κατ’ ἄλλο ἢ κατ’ἄλλα ὑπάρχοντα καὶ γνωστὰ τοῖς λαλοῦσιν».

Η αναλογία (analogy) δηλ. σημαίνει τη μεταβολή (analogical change) ή τη δημιουργία (analogical creation) ενός γλωσσικού στοιχείου υπό την επίδραση άλλου, πιο γνωστού ή πιο συχνού στη χρήση μιας γλώσσας (βλ. και Bynon 1993: 32- 43). Kαι επειδή στην προκειμένη περίπτωση ο συνειρμός των στοιχείων αυτών μπορεί να γίνεται λόγω της σημασίας τους, η Aitchison (1991(2): 153) ορίζει ως ακολούθως την αναλογία: «η τάση των στοιχείων που είναι παρόμοια στη σημασία να γίνουν παρόμοια στη μορφή». Για παράδειγμα, προϊόν αναλογικής μεταβολής είναι το κρύο, που ετυμολογείται από το αρχ. (το) κρύος, με αποβολή του τελικού -ς σύμφωνα με τους άσιγμους τύπους της ονομαστικής των ουδετέρων (Χατζιδάκις 1905: 5)· ενώ προϊόν αναλογικής δημιουργίας αποτελεί o σχηματισμός του αγγλ. cheese-burger σύμφωνα με το ham-burger, που όμως δεν βασίζεται στο ham «ζαμπόν», αλλά στο τοπωνύμιο Hamburg «Αμβούργο» (Bynon 1993: 40)! Παραδείγματα αναλογίας με ορθογραφικό ενδιαφέρον αποτελούν οι σχηματισμοί: του νεοελληνικού είναι (< μεσν. έναι < αρχ. ἔνι) κατά τα είμαι, είσαι (Χατζιδάκις 1905: 564- 568, 1977: 62, 143)· του έξι (< αρχ. ἕξ) πιθανώς σύμφωνα με το είκοσ-ι (ΛΝΕΓ2, λ. έξι –βλ. όμως και ΛΚΝ, λ. έξι)· του καλύτερος, που μας ενδιαφέρει εδώ, κατά τα βαθύτερος, γλυκύτερος, παχύτερος, ταχύτερος κ.λπ. (Χατζιδάκις 1905: 577- 585, 1934: 559- 561, 1977: 137- 143)· του πρωτύτερος (αντί πρωτότερος) αναλογικά προς τα ταχύτερος, βραδύτερος κ.λπ. (Χατζιδάκις 1905: 577- 585)· τέλος, του τέσσερεις (< αρχ. τέσσερες) κατά το τρεις (Χατζιδάκις 1905: 617, 1907: 506, 1934: 630, Τριανταφυλλίδης 1965: 355).

Ως προς τη λ. καλύτερος, η φιλόλογος στο τελευταίο κείμενό της προσπάθησε πάλι να δικαιολογήσει τα αδικαιολόγητα, δηλ. τη γρ. καλλίτερος. Φυσικά, άφησε αναπάντητο ένα εύλογο ερώτημα που της ετέθη, δηλ. πώς θα γραφούν τα συγκριτικά μεγαλύτερος, κοντύτερος, χοντρύτερος, αρχύτερα και πρωτύτερα, που δεν έχουν αρχαίους τύπους. Αυτά, επειδή σχηματίζονται κατά τα συγκριτικά σε -ύτερος των επιθέτων σε -ύς (ευρύς- ευρύτερος, βαρύς- βαρύτερος κ.λπ.), γράφονται σωστά με -υ-. Το καλύτερος δεν ανήκει στην ίδια κατηγορία; Για να δικαιολογήσει την εσφαλμένη γραφή με -ι- (καλλίτερος), η Ά. Τζ. υποστήριξε ότι το κάλλιο, που χρησιμοποιούμε μεταξύ άλλων στην παροιμιώδη φράση «κάλλιο αργά παρά ποτέ», προέρχεται από το καλλίτερα (!) Κατά τη φιλόλογο, αφού το κάλλιο γράφεται με -ι-, άρα και το καλύτερα γράφεται με -ι- (καλλίτερα)! Μόνο που το κάλλιο, που επικαλείται η Ά. Τζ., δεν ετυμολογείται από τον ανύπαρκτο τύπο καλλίτερα, αλλά από το αρχαίο επίρρ. κάλλιον (βλ. ΛΚΝ / ΛΝΕΓ2, λ. κάλλιο). Επομένως, ο συλλογισμός με τον οποίον η φιλόλογος προσπάθησε να δικαιολογήσει τη γραφή καλλίτερος είναι αυθαίρετος (την πρώτη φορά ισχυρίστηκε ότι το καλύτερος προέρχεται από το …καλλίων, ενώ τη δεύτερη ότι το κάλλιο ετυμολογείται από το …καλλίτερα. Κάθε φορά η Ά. Τζ. προσπαθεί με διαφορετικό τρόπο να αποδείξει ότι το καλύτερος γράφεται με -ι-). Όπως εξήγησε αναλυτικά ο Χατζιδάκις (1905: 577- 585), το συγκριτικό καλύτερος γράφεται βεβαίως με ύψιλον, γιατί έχει σχηματιστεί κατά τον αντίστοιχο βαθμό των επιθέτων σε -ύς (πλατύς- πλατύτερος, ταχύς- ταχύτερος κ.λπ.). Ας προστεθεί, επίσης, ότι από την επιστημονική- ετυμολογική ορθογραφία της συγκεκριμένης λέξης αποκλίνει και ο Απόστολος Τζαφερόπουλος (Ελληνική Αγωγή, φύλλο Μαρτίου 1998), που γράφει επανειλημμένως καλύτερο με -ι- (καλλίτερο), μολονότι είναι αυτός που διδάσκει (μάλλον δίδασκε) την ετυμολογία στη σχολή αρχαίων Ελληνικών Ελληνική Αγωγή!

Τέλος, ας σημειωθεί ότι η Ά. Τζ. στο δεύτερο κείμενό της απέρριψε την ετυμολογικά δικαιολογημένη γραφή καλύτερος, επειδή γενικότερα αξιολογεί αρνητικά την αναλογία στη γλώσσα, θεωρώντας ότι οδηγεί σε αυθαίρετη ορθογραφική απλούστευση. Ωστόσο, απάντηση σε αυτόν τον ισχυρισμό θα μπορούσαν να αποτελέσουν τα όσα γράφει ο Χατζιδάκις (1905: 181- 182):

«ἀναλογία εἶναι κατ’ ἀλήθειαν πνευματικὴ ἐργασία οὐχὶ νωθρότης· ἂν δέ τις εἶναι ἕτοιμος νὰ υπολάβῃ ἀπόβλητα τὰ τῆς ἐνεργείας ταύτης […], δὲν θὰ τολμήσῃ, νομίζομεν, νὰ καταδικάσῃ αὐτὴν ἐπίσης, ὅταν μάθῃ, ὅτι αὕτη ἐγέννησε καὶ τὸ Ὁμηρ. πατέρος ἀντὶ πατρός, τὸ κοινὸν πατέρων ἀντὶ πατρῶν […] καὶ ἄπειρα ἄλλα τοιαῦτα».

Κατά συνέπεια, δεν έχει επιστημονική βάση η εντύπωση της Ά. Τζ. ότι η γρ. καλύτερος έναντι της εσφαλμένης παλαιότερης καλλίτερος αποτελεί προϊόν άκριτης απλοποίησης. Και δεν μπορεί να διδάσκεται σήμερα, ειδικά μάλιστα από μία φιλόλογο, ότι τάχα η ορθή γραφή της λέξης αυτής είναι καλλίτερος –για τη λ. καλύτερος βλ. και το Α’, 1.1.2.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2. ΘΕΜΑΤΑ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΗΣ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ

2008-04-29T21:00:00.001+03:00

Xαρακτηριστικά παραδείγματα ερασιτεχνισμού στον χώρο της ορθογραφίας αποτελούν οι απόψεις που υποστήριξε η φιλόλογος Άννα Τζιροπούλου- Ευσταθίου σε άρθρο της (εφημ. Το Βήμα, 31.8.1997) για τη γραφή των λέξεων καλύτερος, αφτί- αβγό, βρόμα, αλλιώς, με αφορμή προηγούμενο δημοσίευμα του Μπαμπινιώτη (1997β) στην ίδια εφημερίδα, η ορθογραφική της επιλογή ως προς τη λέξη δίκιο, καθώς και η άποψη του φιλολόγου Απόστολου Τζαφερόπουλου για τη γραφή της λ. ορθοπαιδική (εφημ. Ελληνική Αγωγή, φύλλο Μαρτίου 2000). Πιο συγκεκριμένα, για τους δύο αυτούς φιλολόγους, Τζιροπούλου και Τζαφερόπουλο, οι παραπάνω λέξεις ορθογραφούνται ως εξής: καλλίτερος, αυτί- αυγό, βρώμα, αλλοιώς, δίκηο και ορθοπεδική. Ο Μπαμπινιώτης (1997γ) μάλιστα σε δεύτερο άρθρο του στο Βήμα επεσήμανε μεταξύ άλλων τα εξής:

«τα γραφόμενα από την κυρία Ά. Τζ. ενδιαφέρουν περισσότερο γιατί αντιπροσωπεύουν το φαινόμενο του ανενημέρωτου γλωσσολογικά φιλολόγου («ανημέρωτου» λένε μερικοί»!…), που έχει επιπτώσεις στην όλη ποιότητα της παιδείας μας, όταν έχουμε να κάνουμε με (λίγους ευτυχώς) φιλολόγους οι οποίοι από άγνοια (δεν τα έχουν διδαχθεί στο Πανεπιστήμιο) ή αδιαφορία διδάσκουν άλλα αντί άλλων. Τέτοια φαινόμενα φέρνουν την επιστήμη από τον 21ο αιώνα στην προεπαναστατική Ελλάδα των αρχών του 19ου αιώνα και ακόμη παλαιότερα».

Η Ά. Τζ. δημοσίευσε για το θέμα της ορθογραφίας ένα ακόμη ατυχές άρθρο (εφημ. Ελληνική Αγωγή, φύλλο Νοεμβρίου 1997). Εκεί, εμφάνισε άλλη μια φορά τα διδάγματα της γλωσσολογίας για την ορθογραφία των λέξεων καλύτερος, αφτί, αβγό κ.λπ. ως δήθεν απόψεις του συγκεκριμένου γλωσσολόγου και βάφτισε την απόκλισή της από τη γλωσσική επιστήμη διαφορετική γνώμη από αυτήν του Μπαμπινιώτη. Η φιλόλογος είχε υποστηρίξει και από τις στήλες του Βήματος ότι τάχα υπάρχει μια διχογνωμία ανάμεσα στον καθηγητή και την ίδια για το εν λόγω θέμα. Επίσης, στο φύλλο της Ελληνικής Αγωγής που προαναφέρθηκε, ο ανώνυμος συντάκτης ενός κειμένου έκανε και αυτός λόγο για διαφωνία μεταξύ του καθηγητή της γλωσσολογίας και της Ά. Τζ. σε ζητήματα ορθογραφίας. Ο Μπαμπινιώτης όμως στον πρόλογο του τελευταίου κειμένου του κατέστησε σαφές ότι στο πρώτο του δημοσίευμα δεν εξέφρασε υποκειμενικές απόψεις για το συζητούμενο θέμα, αλλά ανέφερε την επιστημονική ετυμολογία μερικών λέξεων, που αποτελεί «τρέχον νόμισμα» για όσους είναι εξοικειωμένοι με τα διδάγματα της γλωσσολογίας. Ο εκτενής πρόλογος του άρθρου αυτού στο Βήμα είναι η καλύτερη απάντηση στους ισχυρισμούς της φιλολόγου και του ανώνυμου αρθρογράφου της Ελληνικής Αγωγής για διάσταση απόψεων σχετικά με την ορθογραφία των λέξεων καλύτερος, αφτί, αβγό κ.λπ. –όμως, και ο φιλόλογος Απόστολος Τζαφερόπουλος (εφημ. Ελληνική Αγωγή, φύλλο Νοεμβρίου 1999) εξακολουθεί να κάνει λόγο για διχογνωμία σχετικά με την ορθογραφία των λέξεων αυτών. Τέλος, η Ά. Τζ. στο δεύτερο δημοσίευμά της εξέφρασε τη δυσαρέσκειά της από το γεγονός ότι ο Μπαμπινιώτης τής καταλόγισε άγνοια εξαιτίας των εσφαλμένων απόψεων που υποστήριξε. Ωστόσο, από κανένα σημείο των κειμένων της δεν προκύπτει ότι γνώριζε την επιστημονική ετυμολογία των συγκεκριμένων λέξεων…

Αναλυτικά:

1.4. ΤΟ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ

2008-04-28T09:07:00.006+03:00

Ειδικότερα στη νέα Ελληνική, το ορθογραφικό πρόβλημα συνίσταται στην ασυμφωνία σχετικά με τη γραφηματική απόδοση μερικών λέξεων, που αποκαλύπτεται από την ύπαρξη διαφορετικών γραφών στα σύγχρονα λεξικά. Παράδειγμα, η μη κοινή ορθογραφική παράσταση ορισμένων μεταγενέστερων και μεσαιωνικών λέξεων, όπως του καινούργιος, που αποτελεί εξέλιξη του καινουργής (Χατζιδάκις 1907: 11- 12) και ανάγεται στο αρχ. έργον (ΛΝΕΓ2, λ. καινούργιος –βλ. όμως και ΛΚΝ, λ. καινούριος) και του φτειάχνω, που ανάγεται στο μεσαιωνικό ευθειάζω (Χατζιδάκις 1934: 379). Οι ετυμολογικές γραφές των λέξεων αυτών είναι καινούργιος (με -γ-) και φτειάχνω (με -ει-), ενώ οι απλοποιημένες καινούριος (χωρίς -γ-) και φτιάχνω (με -ι-).

Ο Τριανταφυλλίδης (1965: 329), τουλάχιστον με βάση τα δεδομένα της εποχής του, απέδωσε το πρόβλημα αυτό σε τέσσερεις λόγους, εκ των οποίων οι δύο πρώτοι είναι εσωτερικοί- γλωσσικοί και προκύπτουν από τη φύση της ιστορικής ορθογραφίας που ακολουθείται στην Ελληνική, ενώ οι άλλοι δύο εξωτερικοί, άσχετοι με το συγκεκριμένο είδος της ορθογραφίας. Αναλυτικά, οι λόγοι του ορθογραφικού προβλήματος είναι:

α) η αμφιβολία σχετικά με την ετυμολογική προέλευση πολλών νεότερων τύπων: π.χ. το αλλιώς, για το οποίο γίνεται λόγος στο Β’, 2.4., γραφόταν με -οι- ως προερχόμενο από το αρχ. ἀλλοίως · ωστόσο, απεδείχθη (Ψάλτης 1923: 93- 94) ότι προέρχεται από το μεσαιωνικό αλλέως με συνίζηση, που μπορεί να αποδοθεί με τον απλούστερο δυνατό τρόπο, δηλ. με -ι- (αλλιώς).

β) η διάσταση απόψεων ως προς την έκταση, τον τρόπο και τη συνέπεια με την οποία θα εφαρμοστεί η ιστορική / ετυμολογική αρχή, αυτή δηλ. που ορίζει ότι η ετυμολογία μιας λέξης υπαγορεύει την ορθογραφία της: κατά τον Τριανταφυλλίδη, «γράφομε ράχη κατὰ τὸ νίκη · φιλί κατὰ τὸ τυρί · ὄχι ὄμως καὶ Σάμω κατὰ τὸ Κλειώ». Η ένταξη του φιλί (< αρχ. απαρ. φιλεῖν) στο ευρύτερο σύστημα των ουδετέρων σε -ι αποτελεί κριτήριο για την απόκλισή του από την ετυμολογική ορθογραφία, το οποίο επιβάλλει να γραφεί με -ι- και όχι με -ει-· το κριτήριο, όμως, της ένταξης σε σύστημα δεν λειτουργεί στην περίπτωση του τύπου (η) Σάμο, εφόσον το συγκεκριμένο όνομα δεν γράφεται με -ω σύμφωνα με άλλα θηλυκά σε -ω, όπως Κλειώ, Θεανώ, Φρόσω, Μέλπω κ.ά. Την ασυνέπεια αυτήν επεσήμανε ο Χατζιδάκις (1905: 622):

«νῦν δὲ καὶ αὐτοί οἱ γράφοντες ὁ Γρηγόρης, ὁ Παππαδάκης, ἡ πόλη [αντί ο Γρηγόρις < ο Γρηγόριος, ο Παππαδάκις < ο Παππαδάκιν, η πόλι < η πόλις], δὲν τολμῶσι νὰ γράψωσιν ἡ Σάμω, ἡ Κόρθω κ.λπ., οὕτω δὲ περιπίπτουσιν εἰς ἀνακολουθίας, ὅλως ἀδικαιολογήτους».

Ας σημειωθεί παρενθετικά ότι η ετυμολογική γραφή αρσενικών ονομάτων σε -άκις είναι με -ι-, γιατί αυτά προήλθαν από ουδέτερα σε -άκιον (Χατζιδάκις 1905: 422- 423).

γ) «τὸ ἀγλωσσολόγητο μεγάλου μέρους τῶν μορφωμένων καὶ συχνὰ ἡ θυμοσοφική τους περιφρόνηση γιὰ τὰ διδάγματα τῆς γλωσσικῆς ἐπιστήμης (ἡ γυναῖκες)». Ο Τριανταφυλλίδης εδώ κάνει απλώς έναν υπαινιγμό για τη στάση του Άγγελου Βλάχου έναντι της επιστημονικής ορθογραφίας του θηλυκού άρθρου οι (βλ. την ετυμολογία του στο Α’, 1.1.2.)· αλλού, όμως (1965: 104- 105), αναφέρει τη χαρακτηριστική γνώμη του Βλάχου για την ορθογραφία των τύπων οι γυναίκες, τις γυναίκες:

«[…] ὡς πρὸς τὴν νεοφανῆ ὀρθογραφίαν τύπων τινῶν τῆς δημώδους γλώσσης, ἣν προσπαθεῖ ἀπό τινος νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τοὺς γράφοντας ἡ γλωσσολογική, ὡς λέγεται, ἐπιστήμη. Περί τῆς ὀρθογραφίας τοῦ καινοτόμου δόγματος καθ’ ὅ, πλὴν ἄλλων, καὶ αἱ γυναῖκες μεταβάλλονται εἰς ἄνδρας ἢ εἰς ἀόριστον ὕπαρξιν (οἱ γυναῖκες, τὶς γυναῖκες), ὁμολογεῖ ταπεινῶς ὁ γράφων ὅτι δὲν κατώρθωσε νὰ πεισθῇ».*

Τo αγλωσσολόγητο και η περιφρόνηση για τη γλωσσολογία φαίνεται και από το ακόλουθο παράδειγμα, που προέρχεται από προσωπική εμπειρία του γράφοντος κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας: σε συζήτηση για την ορθογραφία της λ. ορθοπαιδική (βλ. Β’, 2.6.-2.7.), μια λοχαγός αντέδρασε απαξιωτικά στην αδιαμφισβήτητη επιστημονική θέση ότι η λέξη ετυμολογικά γράφεται με -αι- και αντέτεινε ότι σε ένα «επίσημο» έγγραφο του στρατού η λέξη ήταν γραμμένη με -ε-. Ο γράφων τής εξήγησε ότι μπορεί να φέρει δεκάδες έγγραφα όπου η λέξη αυτή όντως είναι γραμμένη με -ε-, αλλά αυτό δείχνει απλώς ποια είναι η συνήθης γραφή και δεν αποδεικνύει τίποτα για την επιστημονική-ετυμολογική βάση της! Εδώ βλέπουμε ότι για τους μη ειδικούς ό,τι είναι γραμμένο, και μάλιστα στην «επίσημη» χρήση της γλώσσας, συχνά περιβάλλεται με κύρος. Ωστόσο, μια λέξη στην τάδε μορφή της (π.χ. η λ. ορθοπεδική, δηλ. με -ε-), όσο «επίσημο» κι αν είναι το πλαίσιο στο οποίο χρησιμοποιείται, έχει γραφεί από έναν άνθρωπο, ο οποίος μπορεί κάλλιστα να έχει κάνει λάθος! Όλα κρίνονται! Εδώ βέβαια, το ορθοπεδική δεν είναι λάθος έτσι γενικά και αόριστα. Πρόκειται για γραφή που βασίζεται στο κριτήριο της χρήσης.

δ) «ὁ νεοελληνικὸς ἀτομισμός, ποὺ φανερώνεται τόσο συχνὰ σὲ ξεχωριστὲς ἐτυμολογήσεις καὶ γραφὲς ἢ ποὺ ἐννοεῖ νὰ ἐφαρμόζωνται ἀπὸ τὸν καθένα, στὴν ὀρθογραφία τῆς κοινῆς γλώσσας, οἱ ἀτομικές του γραφές καὶ θεωρίες». Ο Τομπαΐδης (1998 και 2005: 232), επίσης, αναφέρει ότι η ορθογραφική αναρχία αποτελούσε σύνηθες φαινόμενο στο παρελθόν, «όταν ακουγόταν από τον καθέναν το “αυτό εγώ το γράφω έτσι”!». Θα πρέπει πάντως να διευκρινιστεί ότι το ορθογραφικό πρόβλημα της νέας Ελληνικής έχει σήμερα μικρότερες διαστάσεις από ό,τι στο παρελθόν. Η «ορθογραφική αναρχία», για την οποία έκανε λόγο πριν από μερικές δεκαετίες ο Τριανταφυλλίδης, σήμερα έχει δώσει τη θέση της σε ένα μικρής κλίμακας ορθογραφικό πρόβλημα, που αφορά σε 300 περίπου λέξεις της νέας Ελληνικής (Μπαμπινιώτης 1999α). Αυτό οφείλεται κυρίως στις διαφωτιστικές για τη νεοελληνική ορθογραφία ετυμολογικές μελέτες ειδικών επιστημόνων (αναφέρονται στον Μπαμπινιώτη 1997β).

Στα εξωγλωσσικά αίτια του ορθογραφικού προβλήματος θα μπορούσε να προστεθεί η διαπλοκή της ιδεολογίας με την ορθογραφία. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι οι ακόλουθες δύο:

α) η άποψη ορισμένων ότι διάφορες γραφές που έχουν υιοθετηθεί με βάση τα διδάγματα της γλωσσολογίας (π.χ. αβγό, αφτί, δικλίδα, καλύτερος κ.λπ.) αποτελούν προϊόντα ορθογραφικής απλοποίησης ή γλωσσικής έκπτωσης, ενώ οι αντίστοιχες «σχολικές» (αυγό, αυτί), «συνήθεις» (δικλείδα) ή «παλαιότερες» (καλλίτερος) αντιπροσωπεύουν μια καλύτερη γλωσσική πραγματικότητα που δήθεν υπήρχε άλλοτε στον χώρο της ορθογραφίας. Ωστόσο, τα -φ- και -β- των αφτί (βλ. το Β’, 2.2.) και αβγό (βλ. το Β’, 2.2.), το -ι- του δικλίδα (< αρχ. δικλίς, -ίδος) και το απλό -λ- του καλύτερος (βλ. το Β’, 2.1.) δεν γράφονται αυθαίρετα, αλλά σύμφωνα με την ετυμολογία των λέξεων αυτών. Η κινδυνολογία που καλλιεργούν ορισμένοι, σύμφωνα με την οποία γραφές όπως αβγό και αφτί αποτελούν δείγματα εφαρμογής της φωνητικής ορθογραφίας, απλώς μαρτυρεί την ερασιτεχνική μέθοδο με την οποία προσεγγίζουν το συζητούμενο θέμα. Χρέος του γλωσσολόγου, όμως, είναι να καθιστά ευρύτερα γνωστή την επιστημονική ετυμολογία των λέξεων, προκειμένου ο μέσος ομιλητής να γνωρίζει ότι αυτή αποτελεί τη βάση ορισμένων ορθογραφήσεων που τον ξενίζουν (βλ. περισσότερα στο Β’, 2.).

β) η τάση για «ελληνοποιημένη» απόδοση ξένων λέξεων με τη χρήση των «ελληνικότερων» -υ- και -ω- αντί των -ι- και -ο- αντίστοιχα, που οφείλεται (Χαραλαμπάκης 1999: 4): «σε εσφαλμένη ετυμολογία (πυλωτή αντί για το ορθό πιλοτή < γαλλ. pilotis […]), σε αυθαίρετη μεταγραφή (κολώνια = κολόνια < γαλλ. [eau de] Cologne), σε πιστή απόδοση ξενικών φθόγγων (πέναλτυ = πέναλτι < αγγλ. penalty) κ.ά.». Σχετικό με το κολόνια είναι το παράδειγμα του βεζίρης (< τουρκ. vezir), που αναφέρει ο Τριανταφυλλίδης (1965: 32, 124): η συγκεκριμένη λέξη πρέπει να γράφεται με -ι-, προκειμένου να αποδοθεί με τον απλούστερο τρόπο ο αντίστοιχος τουρκικός τύπος· γραφόταν, όμως, με -υ- (βεζύρης) στα πλαίσια της «ελληνοποιημένης» γραφής των δανείων, για την οποία έγινε λόγος. Τέτοιες γραφές με -υ- και -ω- θεωρούνται από μερικούς «ελληνικότερες», επειδή τα γράμματα αυτά απουσιάζουν από το λατινικό αλφάβητο.

*Ο Χατζιδάκις (1905: 569), απεναντίας, που δίδαξε την επιστημονική ετυμολογία και ορθογραφία του θηλ. άρθρου οι, απάντησε ως εξής στο ευφυολόγημα του Βλάχου για τη γραφή του τύπου αυτού: «ἡ ἀντίρρησις ὅτι διὰ τῆς ὀρθογραφίας ταύτης αἱ γυναῖκες μεταβάλλονται εἰς άνδρας, δύναται νὰ νομίζηται εὐφυής καὶ νὰ εἶναι χρήσιμος ἐν κωμωδίαις καὶ εὐφυολογίαις, ἀλλ’ ἐν ἐπιστημονική συζητήσει οὐδεμίαν δύναται νὰ ἔχῃ σημασίαν. Οὐδείς δ’ ἀνθρώπων θὰ δυνηθῆ σπουδάζων ν’ ἀποδείξῃ πῶς τὸ -αἱ- ἐτράπη φωνητικῶς εἰς -ᾑ-, ὅπως πολλοὶ γράφουσιν».

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΣΥΜΒΟΛΑ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

1.3. ΤΟ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ

2008-04-27T21:00:00.001+03:00

Σύμφωνα με τα όσα προαναφέρθηκαν, το ορθογραφικό πρόβλημα μιας γλώσσας έγκειται στη δυσαναλογία που παρατηρείται ανάμεσα στην προφορά και τη γραφή της. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι οι ακόλουθες δύο: πρώτον, η αντιπροσώπευση ενός φθόγγου με περισσότερα του ενός γράμματα και, δεύτερον, η αντιστοιχία ενός γράμματος με περισσότερους του ενός φθόγγους (βλ. και Jensen 1970(3): 585- 586). Παραδείγματα από την Ελληνική και τη Γαλλική: η αντιπροσώπευση του [i] με ένα από τα <ι>, <η>, <υ>, <ει>, <οι>, <υι> στα <ίσως>, <ήρθα>, <ύψος>, <είμαι>, <οίστρος>, <υιοθεσία> και του [ž] με ένα από τα < j >, < g >, < ge > στα < juste >, < gestion >, < geai >. Δεύτερον, η αντιστοιχία του <υ> με τον φωνηεντικό φθόγγο [i] στο <ύστερα>, με τον άηχο συμφωνικό [f] στο <ευτυχία>, με τον ηχηρό συμφωνικό [v] στο <ευλογία>, αλλά και η μη αντιστοιχία του με προφερόμενο φθόγγο στο <ευφροσύνη>· επίσης, του με το [g] στο και με το [ž] στο < genre >.

Κατά τον Saussure (1979: 58- 60), τρεις από τις βασικότερες αιτίες αυτής της δυσαναλογίας είναι οι ακόλουθες:

α) ο γρηγορότερος ρυθμός εξελίξεως της προφοράς σε σχέση με τη γραφή: σε μια γλώσσα, οι φωνητικές / φωνολογικές μεταβολές είναι ταχύτερες από τις αντίστοιχες στο σύστημα γραφής. Θεωρητικά μάλιστα, η γλώσσα στο επίπεδο της προφοράς, όπως και στα υπόλοιπα, βρίσκεται σε μια κατάσταση αδιάκοπης εξέλιξης. Το όποιο σύστημα γραφής, απεναντίας, έχει συντηρητικό χαρακτήρα, εφόσον αποτυπώνει εκ των υστέρων και εν μέρει τη φωνητική / φωνολογική κατάσταση μιας γλώσσας. Τέτοιο παράδειγμα από την Ελληνική είναι η μεταρρύθμιση του αλφαβήτου το 403 π.Χ., για την οποία θα γίνει λόγος ακολούθως.

β) η ατελής προσαρμογή του αλφαβήτου στην αποτύπωση της προφοράς μιας γλώσσας: πιο συγκεκριμένα, επειδή το αλφάβητο που χρησιμοποιείται στις ευρωπαϊκές γλώσσες αποτελεί προϊόν δανεισμού από τη Λατινική, δεν έχει προσαρμοστεί πλήρως στην απόδοση των φθόγγων των νέων γλωσσών. Ενδεικτικός στη Γαλλική είναι ο συμβολισμός του συριστικού [š] όχι με κάποιο απλό σύμβολο, αλλά με το δίγραφο < ch > σε λέξεις όπως < chat >, < chien >, < chercher >, < chose > κ.λπ.

γ) η λεγόμενη από τον Saussure ετυμολογική προκατάληψη διαφόρων μελετητών, οι οποίοι πολλές φορές προσθέτουν ένα γράφημα σε μια λέξη, προκειμένου να αποκαταστήσουν το ετυμολογικό της ίνδαλμα. Xαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν: η εισαγωγή του < b > στα αγγλ. < debt >, < doubt > και του < s > στα < isle >, < island >, επειδή προέρχονται από τα λατ. < debitum >, < dubitum > και < insula > αντίστοιχα, μολονότι το < b > και το < s > των λέξεων αυτών δεν αντιπροσωπεύουν φθόγγους που προφέρονταν σε προηγούμενο στάδιο της Αγγλικής (Gelb 19632: 225)· επίσης, η προσθήκη του < p > στο γαλλ. < compter >, επειδή ανάγεται στο λατ. < computare > (Cohen 1958: 448) και του < p > στο γαλλ. < corps >, γιατί ετυμολογείται από το λατ. < corpus > (Τριανταφυλλίδης 1965: 118).

Ο Saussure (1979: 60- 63), ο οποίος ήταν αντίθετος με τη λειτουργία της ετυμολογίας των λέξεων ως κριτηρίου για τη γραφή τους, αναφέρει μεταξύ άλλων δύο επακόλουθα του ορθογραφικού προβλήματος: πρώτον, ότι «ἡ γραφή σκεπάζει τή θέα τῆς γλώσσας»: π.χ., στο γαλλ. < oiseau > [uazó] κανένας από τους προφερόμενους φθόγγους δεν αντιπροσωπεύεται από κάποιο αντίστοιχο σύμβολο· δεύτερον, ότι η γραφή μιας λέξης εκλαμβάνεται ως βάση της προφοράς της, πράγμα που αντιστρέφει την πραγματική σχέση ανάμεσά τους: π.χ., δεν είναι σωστό να λέγεται ότι το <αι> στο <αίμα> προφέρεται [ε], αλλά ότι ο συγκεκριμένος φθόγγος, που υπάρχει καθ’ εαυτόν, εδώ αντιπροσωπεύεται με το σύμβολο <αι> (βλ. και Allen 2000: 29).

Στην ιστορία της Ελληνικής υπάρχουν δύο γνωστές περιπτώσεις ορθογραφικής μεταρρύθμισης, που αποσκοπούσε στη μείωση της απόστασης μεταξύ της προφοράς και της γραφής:

α) η πρώτη ήταν η εισαγωγή των φωνηέντων στη γραφή: οι Έλληνες γύρω στο 1450-1200 π.Χ. χρησιμοποιούσαν τη Γραμμική Β’, ένα ατελές συλλαβογραφικό σύστημα γραφής. Σε αυτό, δεν υπήρχαν σύμβολα που να αντιπροσωπεύουν τα φωνήεντα· απεναντίας, ένα συλλαβόγραμμα, π.χ. το πε, μπορούσε να αντιστοιχεί σε μια σειρά από συλλαβές, όπως πε, φε, πη, βη κ.λπ., πράγμα που προκαλούσε δυσχέρειες στην ανάγνωση (για τη Γραμμική Β’, βλ. Chadwick 2001: 200-203). Ειδικά στην Ελληνική, όμως, τα φωνήεντα ήταν απαραίτητο να δηλωθούν και για έναν επιπρόσθετο λόγο: γιατί απαρτίζουν πολλά κλιτικά προσφύματα ικανά να διαφωτίσουν για τη συντακτική λειτουργία των λέξεων στην πρόταση, δεδομένου ότι η σειρά των όρων στην Ελληνική είναι ελεύθερη (Cohen 1958: 150). Προκειμένου να δηλώσουν τους φωνηεντικούς φθόγγους της γλώσσας τους, οι Έλληνες δανείστηκαν ορισμένα σύμβολα από τη γραφή των Φοινίκων, τα οποία εκεί αντιπροσώπευαν συμφωνικούς φθόγγους, αφού βασικό χαρακτηριστικό της γραφής αυτής ήταν η απουσία των φωνηέντων (Diringer 1968: 165- 167, Naveh 1982: 62). Ας σημειωθεί ότι το κυριότερο από τα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι το ελληνικό αλφάβητο έχει βορειοσημιτική / φοινικική προέλευση είναι η (μη ελληνική) ονομασία –και η ακλισία– των γραμμάτων (Χατζιδάκις 19242: 36-37, Cohen 1958: 145, Gelb 19632:176, Diringer 1968: 358, Jensen 19703:453)·

β) η δεύτερη περίπτωση κατά την οποία μειώθηκε η απόσταση που χώριζε τη γραφή από την προφορά της Ελληνικής ήταν η εισαγωγή του ευκλειδείου αλφαβήτου το 403 π.Χ. στην Αθήνα (βλ. Mπαμπινιώτη 1985β: 15-16). Τα βασικότερα χαρακτηριστικά του παλαιοτέρου και του νεοεισαχθέντος αλφαβήτου ήταν τα ακόλουθα: στο προευκλείδειο αλφάβητο, το Ε δήλωνε το -ε-, το -η- και τη δίφθογγο -ει-, όταν ήταν νόθος, όταν δηλ. είχε δημιουργηθεί από συναίρεση (π.χ. ὑμεῖς) ή αντέκταση (π.χ. εἶναι). Επίσης, το Ο δήλωνε το -ο-, το -ω- και τη νόθο δίφθογγο -ου-, που είχε σχηματιστεί από συναίρεση (π.χ. Θουκυδίδης) ή αντέκταση (π.χ. Μοῦσα). Στο ευκλείδειο, απεναντίας, το Ε παριστάνει μόνο το -ε- (π.χ. ἐστί), το -η- παριστάνεται με το Η, ενώ η δίφθογγος -ει-, είτε νόθος (π.χ. τρεῖς) είτε γνησία (π.χ. δεινός), με το ΕΙ· επίσης, το Ο δηλώνει μόνο το -ο-, το -ω- αποδίδεται με το Ω, ενώ η δίφθογγος -ου-, είτε νόθος (π.χ. πολέμου) είτε γνησία (π.χ. οὔτω), με το ΟΥ. Τέλος, παρά την ορθογραφική μεταρρύθμιση, εξακολούθησε να μη δηλώνεται στη γραφή η διάκριση ανάμεσα στα μακρά και τα βραχέα -α-, -ι- και -υ-, πράγμα που αποτελεί βασικό μειονέκτημα του ευκλειδείου αλφαβήτου (Αllen 2000: 31- 32).

1.2. ΕΙΔΗ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ

2008-04-26T21:00:00.001+03:00

Τρία είναι τα είδη ορθογραφίας, η φωνητική, η φωνολογική και η ιστορική ή ετυμολογική.

Στα πλαίσια της φωνητικής ορθογραφίας, κάθε γράφημα αντιπροσωπεύει έναν φθόγγο. Για παράδειγμα, η λέξη <γυναίκα> θα αποδοθεί φωνητικά κατά τον ακόλουθο τρόπο: [jινέκα].

Στα πλαίσια της φωνολογικής ορθογραφίας, κάθε γράφημα παριστάνει ένα φώνημα. Για παράδειγμα, η φωνολογική μεταγραφή της προηγούμενης λέξης θα είναι /γινέκα/. Εδώ δηλ. δεν δηλώνεται η ουρανική ποικιλία [j] του φωνήματος /γ/, όπως στο πρώτο είδος ορθογραφίας, πράγμα που σημαίνει ότι η φωνολογική ορθογραφία είναι λιγότερο ακριβής από τη φωνητική ως προς την απόδοση της προφοράς μιας γλώσσας.

Τέλος, η ιστορική ή ετυμολογική ορθογραφία εμφανίζει μεγάλη αναντιστοιχία ανάμεσα στα γράμματα / γραφήματα και τους φθόγγους / φωνήματα, εφόσον αντιπροσωπεύει τη φωνητική / φωνολογική κατάσταση ενός παλαιότερου σταδίου της γλώσσας. Η δυσαναλογία αυτή στην περίπτωση της νέας Ελληνικής είναι μεγάλη, γιατί η Ελληνική σε διαχρονικό επίπεδο σημείωσε πολλές μεταβολές στην προφορά της. Για παράδειγμα, η γραφή <γυναίκα> περιλαμβάνει το γράφημα <υ>, που αντιπροσώπευε στην Αρχαία το φώνημα /ü/ και όχι το /ι/, καθώς και το <αι>, που αντιστοιχούσε στο φώνημα /ai/ και όχι στο /ε/ κ.λπ.

1.1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: ΓΡΑΦΗ, ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ, ΓΡΑΦΗΜΑ

2008-04-25T18:17:00.004+03:00

Ο όρος γραφή (writing) δηλώνει ένα σύστημα συμβατικών συμβόλων που αποτυπώνουν σε κάποια γραφική ύλη (χαρτί, πάπυρος, ξύλο, μάρμαρο κ.ά.) στοιχεία του προφορικού λόγου ενός ομιλητή.

(βλ. περισσότερα στη έντυπη μορφή του βιβλίου)

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΣΥΜΒΟΛΑ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

ΜΕΡΟΣ Β' - 1. ΘΕΩΡΙΑ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑΣ

2008-04-24T21:00:00.000+03:00

Προτού γίνει διεξοδική αναφορά σε ορισμένα ορθογραφικά θέματα της νέας Ελληνικής, θα πρέπει: α) να οριστούν οι βασικές έννοιες γραφή, ορθογραφία και γράφημα · β) να διακριθεί η ορθογραφία στα τρία είδη της και γ) να αναλυθεί σε τι συνίσταται το ορθογραφικό πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι ομιλητές διαφόρων γλωσσών ανά τον κόσμο.

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΣΥΜΒΟΛΑ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

2.15. «ΜΙΑ ΕΡΩΤΗΣΗ–ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΗ»

2008-04-23T21:00:00.000+03:00

Τον Οκτώβριο του 2006 έλαβα ηλεκτρονικό μήνυμα της κυρίας Μ.Σ. (για ευνόητους λόγους, δεν δημοσιεύω ολόκληρο το ονοματεπώνυμο) με τίτλο «μια ερώτηση-διαπίστωση». Το δημοσιεύω, ενώ ακολουθεί σε παράφραση η απάντησή μου που δόθηκε τότε:

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΣΥΜΒΟΛΑ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

2.14. ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΠΑΡΑΘΕΣΕΙΣ

2008-04-22T21:00:00.000+03:00

Σε άρθρο του με τίτλο «Τα τουρκικά της λεξικογραφίας μας» στο τεύχος Νοεμβρίου 2004 της Ελληνικής Αγωγής ο φιλόλογος Απόστολος Τζαφερόπουλος ασχολείται με λέξεις που έχει δανειστεί η Ελληνική από την Τουρκική και τις ετυμολογικές πληροφορίες που παρέχουν γι’ αυτές τα ελληνικά λεξικά.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΣΥΜΒΟΛΑ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

2.13. ΓΙΑ ΤΗ ΣΧΕΣΗ ΑΡΧΑΙΑΣ ΚΑΙ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ

2008-04-21T21:00:00.000+03:00

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΣΥΜΒΟΛΑ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

2.12. «ΤΑ ΑΓΓΛΙΚΑ ΕΙΝΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΣ»

2008-04-20T21:00:00.001+03:00

«Δεν χρειάζεται να είναι κάποιος επιστήμονας σε οποιονδήποτε τομέα. Αρκεί να είναι Έλληνας. Αυτό τον κάνει αυθεντία σε οποιονδήποτε τομέα. Εναλλακτικά, αρκεί να υποστηρίζει ελληνοκεντρικές θέσεις, οπότε και αυτό αποτελεί ασφαλές κριτήριο για την αυθεντία του. Αυτό σημαίνει ότι ένας Έλληνας δικηγόρος [ή καθηγητής Οικονομικών] είναι αρμοδιότερος να καταθέσει απόψεις σχετικά με τη γλωσσολογία, την ιστορία και την παλαιοντολογία από έναν μη Έλληνα καθηγητή γλωσσολογίας, ιστορίας ή παλαιοντολογίας. Σύμφωνα με τον δεύτερο κανόνα, όταν διαφωνούν δύο Έλληνες, πιο αξιόπιστος θεωρείται κατά τεκμήριο εκείνος που υποστηρίζει ελληνοκεντρικές θέσεις. Αν δηλαδή διαφωνούν σε ένα θέμα γλωσσολογίας ένας δικηγόρος [ή καθηγητής Οικονομικών] και ένας καθηγητής γλωσσολογίας, εξετάζεις ποιανού οι θέσεις ακούγονται καλύτερα για την Ελλάδα. Ας υποθέσουμε ότι είναι αυτές του δικηγόρου [ή του καθηγητή Οικονομικών]. Αμέσως προκύπτει ότι ειδικότερος επί του θέματος είναι ο δικηγόρος [ή ο καθηγητής Οικονομικών] και όχι ο γλωσσολόγος. Το ίδιο ισχύει για όλες τις επιστήμες. Έστω ότι έχεις ένα πρόβλημα υγείας και χρειάζεσαι εγχείρηση. Και έχεις να επιλέξεις ανάμεσα σε έναν γιατρό καθηγητή Πανεπιστημίου και σε έναν μη γιατρό που όμως έχει διαβάσει Ιπποκράτη, Γαληνό κ.λπ. Είναι προφανές ότι θα πρέπει να επιλέξεις τον δεύτερο. Πολύ περισσότερο μάλιστα, αν ο καθηγητής Πανεπιστημίου είναι μη Έλληνας. Ελπίζω να κάλυψα τις τυχόν απορίες σας».

Αλέξανδρος Φατσής (από συζήτηση στο διαδίκτυο)

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2.11. Η «ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ» ΑΝΥΠΑΡΚΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΛΕΞΕΩΝ ΣΕ ΓΛΩΣΣΕΣ ΑΛΛΩΝ ΗΠΕΙΡΩΝ

2008-04-19T14:00:00.003+03:00

Η αναζήτηση της ετυμολογικής προέλευσης μιας λέξης αποτελεί μια διαδικασία που έχει όχι μόνο γλωσσικό, αλλά και ευρύτερο ενδιαφέρον, αφού μας αποκαλύπτει διάφορα πολιτισμικά ρεύματα που έχουν αποτυπωθεί στο λεξιλόγιο μιας γλώσσας. Ο Τσολάκης (1999: 83) σημειώνει χαρακτηριστικά:

«οι λέξεις είναι φορείς πολιτισμού, φορείς και μάρτυρες πολιτισμού. Αν μάθει κανείς να ανοίγει την κρούστα τους, το εξωτερικό τους περίβλημα, αντικρίζει στο εσωτερικό τους την πολιτισμική ιστορία της ανθρωπότητας. Με την έννοια αυτή μπορούμε να πούμε ότι το πολιτισμικό παρελθόν γίνεται, με την παρουσία των λέξεων, πολιτισμικό παρόν».

Για παράδειγμα, μια κατηγορία λέξεων που κατ’εξοχήν αντανακλούν ρεύματα πολιτισμού με τα οποία ήλθε σε επαφή ένας λαός είναι τα δάνεια.

Στο χωρίο που παρατέθηκε προηγουμένως, ο Τσολάκης γράφει ότι προϋπόθεση για την αποκάλυψη πολιτισμικών στοιχείων που αντιπροσωπεύουν οι λέξεις είναι να «μάθει κανείς να ανοίγει την κρούστα τους». Αυτό προφανώς σημαίνει ότι η αναζήτηση του ετύμου μιας λέξης –που μπορεί να οδηγήσει σε συμπεράσματα για την αποτύπωση πολιτισμικών ρευμάτων σε διάφορες γλώσσες– θα πρέπει να έχει επιστημονικό χαρακτήρα· θα πρέπει δηλ. να βασίζεται στη γλωσσική επιστήμη και όχι, π.χ., σε συμπτωματική ομοηχία δύο λέξεων, που οδηγεί στην παρετυμολογική σύνδεσή τους.*

Ορισμένοι, για παράδειγμα, προσπαθούν να συνδέσουν λέξεις από διάφορες περιοχές του Ειρηνικού και της Αμερικής με την αρχαία Ελληνική. Ο Μπουκάλας (2000), απεναντίας, χαρακτηρίζει εύστοχα «τραγελαφικές παρετυμολογικές δοκιμές» τέτοιες ετυμολογήσεις από την Ελληνική διαφόρων τύπων που ανήκουν σε γλώσσες φυλών της Αμερικής. Κατάλληλη απάντηση σε αυτούς τους αβάσιμους, αντιεπιστημονικούς συσχετισμούς θα μπορούσε να θεωρηθεί και το ακόλουθο χωρίο του Landau (1989: 101), ο οποίος επισημαίνει κάτι που ισχύει σε γενικές γραμμές:

«οι δανεισμοί οφείλονται σε πραγματική επαφή. Όταν κάποιος ισχυρίζεται ότι μια λέξη απετέλεσε αντικείμενο δανεισμού από μια γλώσσα ενός άλλου πολιτισμού, πρέπει να υπάρχει απόδειξη ότι οι δύο λαοί πράγματι ήλθαν σε επαφή».

Παράδειγμα επιστημονικής ετυμολόγησης μιας λέξης από γλώσσα άλλου πολιτισμού είναι μεταξύ άλλων η αναγωγή του γαλλ. abricot «βερίκοκο» (ROΒ, λ. abricot) στο αραβ. al barquq. Ο Landau (1989: 101) παραθέτει, επίσης, τα ακόλουθα λόγια του Walter Skeat:

«η ιστορία ενός έθνους γενικά εξηγεί τα συστατικά μέρη της γλώσσας του. Όταν μια πρώιμη αγγλική λέξη συγκρίνεται με εβραϊκή ή κοπτική, όπως συνηθιζόταν στις παλαιές εκδόσεις του λεξικού Webster, η ιστορία περιφρονείται…».

Επομένως, απαραίτητη προϋπόθεση για την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων σχετικά με πολιτισμικά στοιχεία που αντανακλά το λεξιλόγιο μιας γλώσσας είναι ο επιστημονικός χαρακτήρας της μεθόδου με την οποία επιχειρείται η ανεύρεση του ετύμου των λέξεων.

Ιδού ορισμένα χαρακτηριστικά παραδείγματα «τραγελαφικών παρετυμολογικών δοκιμών», σύμφωνα με την εύστοχη διατύπωση του Μπουκάλα η οποία προαναφέρθηκε: στο περιοδ. Δαυλός (τεύχος 211, Ιούλιος 1999) δημοσιεύεται το άρθρο του Κωνσταντίνου-Ευσταθίου Γεωργανά «Υποβρύχια πόλη 10.000 χρόνων στον βυθό του Ειρηνικού Ωκεανού. Συντριπτικές αποδείξεις ότι είναι ελληνική»… Τα «αποδεικτικά» στοιχεία που αναφέρει ο αρθρογράφος προέκυψαν από «επιτόπια θεώρηση» στον Ειρηνικό, όπου τάχα βρέθηκαν «ίχνη ανεξάλειπτα προϊστορικής ελληνικής παρουσίας»… Η προσπάθεια του Γεωργανά να συνδέσει λέξεις και τοπωνύμια διαφόρων περιοχών του Ειρηνικού με την αρχαία Ελληνική αποτελεί, βεβαίως, δείγμα καθαρά ερασιτεχνικής μεθόδου για τη διερεύνηση πολιτισμικών ρευμάτων που αντικατοπτρίζονται σε διάφορες γλώσσες. Ο συντάκτης του εν λόγω άρθρου συνδέει, για παράδειγμα, το ιαπωνικό θεωνύμιο Matarasu με το ελληνικό Μήτηρ σου, το όνομα του θεού της Χαβάης Pele με το Πηλεύς, τη μονολεκτική ονομασία Μόε των αγαλμάτων σε ένα νησί του Ειρηνικού με τη λέξη Μούσαι (γράφει μάλιστα το Μόε με -αι-, για να ταιριάξει με το Μούσαι!) και, τέλος, την αντίστοιχη περιφραστική τους ονομασία Μάτα Κίτε Ράνι με την ελληνική φράση όμματα κείνται ουρανώ (επειδή, λέει, τα αγάλματα αυτά έχουν τα μάτια στραμμένα προς τα πάνω!). Αλήθεια, όταν οι Τούρκοι ή οι Σκοπιανοί για λόγους σκοπιμότητας οικειοποιούνται στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού και διαστρεβλώνουν την επιστήμη, σε τι διαφέρουν από μερικούς τέτοιους, δικούς μας, παρετυμολόγους «ερευνητές»; Για το Μάτα Κίτε Ράνι, βλ. και τα όσα σημειώνει ο Σαραντάκος (2007: 86-87).

Με αφορμή μια ανάλογη περίπτωση όπου «ανακαλύφθηκαν» ελληνικές λέξεις σε κάποια γλώσσα της Ασίας και προσκομίστηκαν ως «τεκμήρια» γι’ αυτό ορισμένες «ομοηχίες» του τύπου εδώ- ιό, ζώο- σάα κ.ά., ο Στάντης Αποστολίδης σε άρθρο του (εφημ. Ελευθεροτυπία, 10.3.1998) επεσήμανε πολύ εύστοχα:

«πέραν του ότι αυτές δεν είναι καν πραγματικές ομοηχίες, παρά μόνο για τ’αυτιά εκείνων που ακούν ό,τι θέλουν ν’ ακούσουν, ομοηχίες τέτοιες ή και πειστικότερες, συναντιούνται σε κάμποσες περιπτώσεις μεταξύ δύο γλωσσών κι είναι απλά συμπτωματικές, δεν υποδεικνύουν γλωσσολογικές συγγένειες, αν δεν υπάρχουν παραλληλίες στις γλωσσικές δομές (στη Γραμματική, στη Σύνταξη, στη Φωνολογία). Και τούτα θα τά’ξεραν οι γράφοντες, αν ήταν γλωσσολόγοι».

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

*Ακόμη κι όταν δύο τύποι συμπίπτουν μεταξύ τους φωνητικά σε μεγάλο βαθμό, δεν αλληλοσυνδέονται γενετικά κατ’ ανάγκην: ο Μαγουλάς (1969- 1970: 330) αναφέρει ότι το ελλην. μάτι, επειδή προέρχεται από το ομμάτιον (< όμμα + -ιον), είναι εντελώς άσχετο με το ινδονησιακό mata. Τέτοιες παρετυμολογικές συνδέσεις ανάμεσα σε λέξεις θυμίζουν μια χαρακτηριστική παρομοίωση που χρησιμοποίησε ο Χατζιδάκις (1905: 6): ο μεγάλος γλωσσολόγος, θέλοντας να επισημάνει ότι η ερασιτεχνική έρευνα της γλώσσας, αυτή δηλ. που δεν έχει επιστημονικά ερείσματα, είναι επιφανειακή, έγραψε ότι «δύναται νὰ παραβληθῆ εὐστόχως πρὸς τὴν ὑπὸ ἀμαθοῦς βιβλιοθηκαρίου κατάταξιν τῶν βιβλίων κατὰ τὸ ἐξωτερικὸν σχῆμα ἢ τὸ χρῶμα τοῦ δέματος». Αλλά αυτά αγνοούνται από μερικούς, οι οποίοι ανακαλύπτουν την ελληνική λέξη νερό σε κάποιον αρχαίο ινδικό τύπο narayana και αναρωτιούνται: «η λέξη νερομάνα δεν ακούγεται το ίδιο με το narayana;;» (!) Μια ετυμολογία, όμως, για να θεωρηθεί σωστή, θα πρέπει να βασίζεται σε ορισμένα επιστημονικά στοιχεία. Ας σημειωθεί εδώ απλώς ότι η χρήση του νερο- ως πρώτου συνθετικού σε λέξεις όπως νερομάνα ανήκει μόνο στη μεσαιωνική και νεότερη Ελληνική. Πώς, λοιπόν, προκύπτει η προέλευση κάποιου σανσκριτικού τύπου από έναν τόσο νεότερο ελληνικό;

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΣΥΜΒΟΛΑ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

2.10. Η ΕΜΠΕΙΡΙΚΗ ΕΤΥΜΟΛΟΓΗΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΕΞΕΩΝ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟΔΕΔΕΙΓΜΕΝΑ ΔΑΝΕΙΕΣ

2008-04-18T17:44:00.001+03:00

Με τη διαπλοκή ετυμολογίας και ιδεολογίας σχετίζεται και η προσπάθεια ορισμένων να συνδέσουν με την Ελληνική διάφορες λέξεις που αποτελούν με βεβαιότητα δάνεια από άλλες γλώσσες. Για παράδειγμα, σε μια συζήτηση που είχα για τη γλώσσα με έναν μόνιμο λοχία το 2002 κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής μου θητείας, πληροφορήθηκα ότι η λ. κεφτές, τουρκικό δάνειο με απώτερη περσική καταγωγή (βλ. ΛΚΝ, λ. κεφτές), προέρχεται τάχα από το ελλην. κοπτός. Αναρωτιέμαι αν ο συνομιλητής μου έχει υπόψη καμιά έρευνα σε κείμενα της εποχής όπου έλαβε χώρα αυτός ο υποτιθέμενος δανεισμός, που να αποδεικνύει ότι τα κεφτεδάκια λέγονταν κοπτά ή κάπως έτσι.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, η ετυμολόγηση δανείων –ή και αρχαίων λέξεων αγνώστου ετύμου που ανάγονται σε προελληνικό γλωσσικό υπόστρωμα –από την ελληνική γλώσσα μπορεί να οφείλεται σε απλή άγνοια: για παράδειγμα, η λέξη πόρτα (< λατ. porta, ΛΚΝ / ΛΝΕΓ2, λ. πόρτα) έχει ετυμολογηθεί από τη φρ. τον πόρον τηρείν (ΕM, λ. πόρτα)· η λ. γάιδαρος (< αραβ. gadar / gaidar «σκληρότητα, καταπίεση», ΛΝΕΓ2, λ. γάιδαρος –βλ. και ΛΚΝ, λ. γάιδαρος), σύμφωνα με ερμηνεία που παραθέτει, χωρίς όμως να την αποδέχεται, ο Σκαρλάτος Βυζάντιος (ΛΕΔ, λ. γάιδαρος), προέρχεται από τη φράση «ἀεί δέρεσθαι» –ο Κοραής συνέδεσε την ίδια λέξη με το ετυμολογικά άσχετο αρχ. γάδος, ενώ ο Χατζιδάκις (1905: 199- 200) αντέκρουσε αυτήν, καθώς και άλλες παρετυμολογικές συνδέσεις του γάιδαρος με τύπους της Ελληνικής και τεκμηρίωσε ότι η εν λόγω λέξη είναι δάνεια (1907: 557- 561)· κατά τον Σκαρλάτο (1852(2): θ), τέλος, ο Ἰλισσός (προελλ. λ., ΛΝΕΓ2, λ. Ιλισσός) είναι «αὐτὸ τοῦτο Εἰλισσός, δηλ. ἑλικοειδής», ενώ η Πάρος (αγνώστου ετύμου λ., ΛΝΕΓ2, λ. Πάρος) σημαίνει «πλησίον (παρά), ὡς κειμένη παρὰ τὴν Νάξον».

Σήμερα, όμως, μερικοί υιοθετούν ανάλογες, αντιεπιστημονικές απόψεις σχετικά με την ετυμολογία διαφόρων δανείων για καθαρά ιδεολογικούς λόγους· πιο συγκεκριμένα, υπακούουν σε μια ιδεολογική αρχή που ορίζει ότι ακόμη και δάνειες λέξεις, ειδικά όσες προέρχονται από την τουρκική γλώσσα, πρέπει κατ’ ανάγκην να συνδεθούν με την Ελληνική. Έχει υποστηριχθεί, για παράδειγμα, ότι οι λ. χατίρι [< τουρκ. hatir (από τα αραβ.) -ι] και ρεζίλι [< τουρκ. rezil -ι] (ΛΚΝ, λ. χατίρι, ρεζίλι) προέρχονται από τα αρχαία ελληνικά (το) ἦτορ «καρδιά» και αἴσυλα ῥέζειν «το να πράττει κανείς απρεπή πράγματα». Ο Χαραλαμπάκης (1997: 250), ωστόσο, επικρίνει εύστοχα τις εμπειρικές αυτές ετυμολογίες γράφοντας: «σήμερα είναι πια ανόητο να προσπαθεί να αποκρύψει κανείς ότι λαοί που συγχρωτίστηκαν επί πολλούς αιώνες δεν μπορούν παρά να αλληλοεπηρεάστηκαν και γλωσσικά». Οι δύο τελευταίες ερμηνείες, δεκτές από τη φιλόλογο Άννα Τζιροπούλου- Ευσταθίου, αποκαλύπτουν τη στρέβλωση των επιστημονικών δεδομένων που συνεπάγεται η ετυμολόγηση των λέξεων, όταν ο ετυμολόγος δεν έχει σκοπό να υπηρετήσει την επιστημονική αλήθεια, αλλά να προβάλει ιδεολογικές και μόνο θέσεις. Όπως έχει γράψει εύστοχα ο ποιητής, πρέπει να θεωρούμε εθνικό ό,τι είναι αληθές, δεν λέει πουθενά να θεωρούμε αληθές ό,τι (νομίζουμε πως) είναι εθνικό...

Xαρακτηριστικά είναι τα γραφόμενα από τον Γιάννη Η. Χάρη (εφημ. Τα Νέα, 3.8.2002)35 για την εμπειρική ετυμολόγηση από την Ελληνική διαφόρων δανείων:

«παίρνω τα πιο πρόσφατα μεγάλα λεξικά, που αντιπροσωπεύουν ακριβώς τις δύο σχολές και ιδεολογικές τάσεις: το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη (με τις ετυμολογίες του Ευ. Πετρούνια) και το λεξικό του Μπαμπινιώτη, και από αυτά αντλώ τα παραδείγματά μου, στα σημεία όπου συμφωνούν για την προέλευση μιας λέξης. Και τότε, απορώ, πού τον βρήκε τον κεφτέ από το βυζαντινό κοπτόν (κρέας) μία επιστολογράφος; Ή άλλος το ρουσφέτι από το σφετερίζομαι; Ή το φαξ από το φαίνω, εμφανίζομαι; Και το ρομπότ από το έρεβος; Αλλά τι σημαίνει, επιτέλους, αν είναι ή δεν είναι τουρκικής προέλευσης ο κεφτές και το ρουσφέτι; Ή, κι αν τάχα είναι αντιδάνεια το λατινικής καταγωγής φαξ και το τσεχικό ρομπότ, παύουν να είναι λέξεις ξένες κι απροσάρμοστες στη γλώσσα μας; Και αν είναι σημιτικός ο χιτώνας, παύει να είναι λέξη παμπάλαιη της γλώσσας μας, ελληνική πια; [...] Όταν λοιπόν σε ορισμένα θέματα συμπίπτουν ακόμα και οι διαφορετικές ιδεολογικά τάσεις της επιστήμης, τι είναι αυτό το άλλο που ωθεί κάποιους στα παραμάγαζα και στα “κρυφά σχολειά”;».

Η απάντηση στο εύλογο αυτό ερώτημα είναι ωστόσο προφανής: η ιδεολογία αλλά και η επιστημονική άγνοια είναι οι παράγοντες που ωθούν μερικούς στο να αντλούν «γλωσσολογική» γνώση από τέτοιες πηγές. Οι ίδιοι παράγοντες δίνουν την ώθηση και στους σύγχρονους παρετυμολόγους να αναζητούν μανιωδώς την ελληνική προέλευση διαφόρων δανείων, ειδικά μάλιστα αν είναι τουρκικά, σημιτικά κ.λπ. Και αναρωτιέται κανείς, καθώς διαβάζει τα κείμενά τους: τελικά η αρχαία, αλλά και η μεταγενέστερη και μεσαιωνική Ελληνική, δεν είχαν δάνειες λέξεις; Ευτυχώς, όμως, έχουν δημοσιευθεί γλωσσολογικά κείμενα που αντιμετωπίζουν επιστημονικά το θέμα των επαφών της Ελληνικής με ξένες γλώσσες (βλ. Χριστίδη 2001: 531-644). Αν οι διάφοροι «αρχαιολάτρες» ενδιαφέρονταν τόσο πολύ για τη γλώσσα, θα γίνονταν γλωσσολόγοι. Στην πραγματικότητα, εκείνο που τους ενδιαφέρει είναι η πατρίδα –ή, ακριβέστερα, η προβολή ιδεολογικών θέσεων στα πλαίσια του κακώς εννοούμενου πατριωτισμού που τους διακρίνει.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΣΥΜΒΟΛΑ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

2.9. Η «ΛΕΞΑΡΙΘΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ»

2008-04-17T22:53:00.001+03:00

Το επιστημονικό δίδαγμα σχετικά με τη συμβατική σχέση σημασίας και μορφής μιας λέξης φαίνεται να αγνοούν οι υποστηρικτές της λεγόμενης «λεξαριθμικής θεωρίας». Ένας από αυτούς, ο Θεοφάνης Μανιάς, σε άρθρο του (Ελληνική Αγωγή, φύλλο Οκτωβρίου 1997) μας πληροφορεί ότι η ελληνική γλώσσα δεν είναι φυσική, όπως διδάσκει η γλωσσολογία, αλλά …τεχνητή. Μια έρευνα που πραγματοποίησε, όπως γράφει, τον οδήγησε στο συμπέρασμα ότι τάχα οι λέξεις της Ελληνικής αντιστοιχούν σε γεωμετρικούς, αστρονομικούς κ.λπ. αριθμούς, και ότι «κάθε λέξις περιέχει δυνάμεις σχετικάς με την αλήθειαν ή την αξίαν της σημασίας της» [sic]. Η μέθοδος που ακολούθησε συνίσταται στην αντικατάσταση των γραμμάτων μιας λέξης με τους αντίστοιχους αρχαίους αριθμούς, π.χ. α = 1, β = 2, ρ = 100, κ = 800 κ.λπ.

Μερικά από τα επιχειρήματα που προβάλλει ο αρθρογράφος, για να πείσει ότι η αντιστοιχία γραμμάτων και αριθμών στην ελληνική γλώσσα έχει επινοηθεί από κάποιον ονοματοθέτη, είναι τα εξής: ο αριθμός 354 των ημερών του σεληνιακού έτους αντιστοιχεί στο Ο ΘΕΟΣ, που επίσης δίνει άθροισμα 354· ενώ το 365 του ηλιακού έτους αντιστοιχεί στη λέξη ΝΕΙΛΟΣ, που έχει το ίδιο άθροισμα, δηλ. 365. Ακόμη, το 361 των μοιρών του ζωδιακού κύκλου συνδέεται με τη λέξη ΜΟΝΑΣ (= 361) και το 28 των ημερών του σεληνιακού μηνός με το Η ΙΔΕΑ, που δίνει άθροισμα επίσης 28. Αποκαλυπτικές, όμως, είναι και οι ακόλουθες αντιστοιχίες: Η ΚΑΘΕΤΟΣ Η ΕΥΘΕΙΑ = 1051 = ΟΡΘΗ ΓΩΝΙΑ, Η ΧΕΛΙΔΩΝ = 1507 = ΠΑΡΟΝ ΤΟ ΕΑΡ, Η ΑΞΙΑ ΤΟ ΔΙΚΤΥΟΝ = 1304= ΟΙ ΙΧΘΥΕΣ = ΥΔΩΡ [ο Θεοφ. Μαν. συνδέει μεταξύ τους τα τρία αυτά μέρη με την απίστευτη εξήγηση ότι «την αξία του δικτύου την παρουσιάζουν τα ψάρια που πιάνει και τα ψάρια προϋποθέτουν την ύπαρξι νερού» (!)], Η ΜΟΥΣΙΚΗ = 756 = ΤΟ ΕΑΡ Η ΑΡΜΟΝΙΑ [με την ερμηνεία ότι «η μουσική είναι η άνοιξις της αρμονίας»] κ.ά.

Ένας τρόπος με τον οποίον μπορούν να μεταπεισθούν οι οπαδοί της θεωρίας αυτής είναι η εύρεση τέτοιων αντιστοιχιών και σε άλλες γλώσσες, πλην της Ελληνικής. Ένας ακόμη είναι η εύρεση κακόσημων λέξεων, που να έχουν όμως το ίδιο άθροισμα με λέξεις όπως θεός, Ελλάδα κ.ά., όπως είχε υποστηριχθεί πολύ σωστά κάποτε. Στις δύο περιπτώσεις που προαναφέρθηκαν, θα φαινόταν ότι όλες αυτές οι «εξισώσεις» δεν οφείλονται σε αρχαία ονοματοθεσία, αλλά είναι εντελώς συμπτωματικές. Το αστείο μάλιστα στα παραπάνω παραδείγματα είναι ότι, προκειμένου να «βγουν» τα νούμερα όπως πρέπει, άλλες φορές προστίθενται και άρθρα στα ουσιαστικά, ενώ άλλες
παραλείπονται: η λ. ιχθύες, π.χ., έχει άρθρο, ενώ η λ. ύδωρ όχι!

Σχετικό με το θέμα μας είναι και το εξής τραγελαφικό: όπως πληροφορηθήκαμε, κάποτε σε ένα ξωκκλήσι ένας ανώνυμος λεξαριθμιστής είχε αφήσει φυλλάδια όπου υπήρχε η εξίσωση ΛΑΤΕΙΝΟΣ (ενν. ο πάπας) = 666. Η λ. Λατίνος, γραμμένη σωστά, δηλ. με -ι-, δίνει άθροισμα 661. Ο λεξαριθμιστής αυτός, όμως, στην αγωνιώδη του προσπάθεια να πετύχει το πολυπόθητο 666, έγραψε τη συγκεκριμένη λέξη με -ει-, αφού το -ε- αντιστοιχεί στο 5, που –προστιθέμενο στο 661– δίνει άθροισμα 666! Είναι βέβαιο ότι οι λεξαριθμιστές κάνουν και πολλές πλήρως αποτυχημένες απόπειρες να βρουν τέτοιες εξισώσεις, ενώ πιθανότατα έχουν ανακαλύψει και εξισώσεις που δεν έχουν κανένα νόημα, δηλ. δεν οδηγούν σε κανένα συμπέρασμα. Επειδή τα πολλά σχόλια για τη «λεξαριθμική θεωρία» είναι περιττά, ας σημειωθεί μόνο το εξής παράδοξο: ο συγκεκριμένος υποστηρικτής της στο δημοσίευμά του στην Ελληνική Αγωγή γράφει ότι ο ισχυρισμός του σχετικά με τον τεχνητό χαρακτήρα της Ελληνικής είναι ένα σοβαρό στοιχείο και ότι διεξήγαγε την έρευνά του «με πλήρη συναίσθησιν επιστημονικής ευθύνης»…

Μάθαμε μάλιστα από άλλον λεξαριθμιστή ότι η ελληνική γλώσσα μάλλον έχει και προβλεπτικότητα, δηλ. ικανότητα να προβλέπει μελλοντικά γεγονότα. Παράδειγμα, δύο φράσεις που έχουν το ίδιο άθροισμα, δηλ. 2887: ΧΡΗΣΤΟΣ ΠΑΠΟΥΤΣΗΣ = ΕΣΤΙ ΠΙΘΑΝΟΣ ΔΗΜΑΡΧΟΣ ΑΘΗΝΑΙΩΝ...

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΣΥΜΒΟΛΑ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

2.8. ΚΡΙΤΙΚΗ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΛΩΣΣΑ

2008-04-16T19:26:00.005+03:00

«Το ενδιαφέρον για την Ελληνική προέκυψε από τη διαπίστωση των επιστημόνων πληροφορικής και υπολογιστών ότι οι Η/Υ προχωρημένης τεχνολογίας δέχονται ως “νοηματική” γλώσσα μόνον την Ελληνική. Όλες τις άλλες γλώσσες τις χαρακτήρισαν “σημειολογικές”. “Νοηματική γλώσσα” θεωρείται η γλώσσα στην οποία το “σημαίνον” δηλαδή η λέξη και το “σημαινόμενο” δηλαδή αυτό που η λέξη εκφράζει (πράγμα, ιδέα, κατάσταση), έχουν μεταξύ τους πρωτογενή σχέση. Ενώ “σημειολογική” είναι η γλώσσα στην οποία αυθαιρέτως ορίζεται ότι το α’ “πράγμα” (σημαινόμενο) εννοείται με το α’ (σημαίνον). Με άλλα λόγια, η Ελληνική γλώσσα είναι η μόνη γλώσσα της οποίας οι λέξεις έχουν “πρωτογένεια”, ενώ σε όλες τις άλλες, οι λέξεις είναι συμβατικές, σημαίνουν κάτι απλά επειδή έτσι συμφωνήθηκε μεταξύ εκείνων που τη χρησιμοποιούν. Π.χ. στην Ελληνική, η λέξη ενθουσιασμός = εν-Θεώ, [...]. Έχουμε δηλαδή αιτιώδη σχέση μεταξύ λέξεως- πράγματος, πράγμα ανύπαρκτο στις άλλες γλώσσες».
(απόσπασμα κειμένου που, με διάφορες παραλλαγές, κυκλοφορεί σε έντυπη και ηλεκτρονική μορφή)

Κατ’ αρχήν, στη γλωσσολογία το σημαίνον δεν είναι η λέξη ούτε το σημαινόμενο ορίζεται όπως παραπάνω. Όπως έχουμε ήδη αναφέρει, το σημαινόμενο και το σημαίνον αποτελούν εσωτερικές, ψυχικές οντότητες και ο δεσμός τους αποτελεί συμβατική σχέση δύο εσωτερικών στοιχείων.

Μία από τις ιδιότητες του γλωσσικού σημείου είναι η συμβατικότητά του. Ως προς τον συμβατικό χαρακτήρα της σχέσης σημαινομένου-σημαίνοντος, η Ελληνική δεν διαφέρει σε τίποτε από όλες τις γλώσσες του κόσμου. Και στην Ελληνική δηλ. η σχέση σημασίας-μορφής των λέξεων είναι συμβατική. Το παράδειγμα της ετυμολόγησης της λ. ενθουσιασμός, που αναφέρεται από μερικούς, δεν αποδεικνύει σε καμιά περίπτωση ότι στην Ελληνική «έχουμε αιτιώδη σχέση μεταξύ λέξεως-πράγματος, πράγμα ανύπαρκτο στις άλλες γλώσσες». Το ρ. ενθουσιάζω, ήδη αρχαίο, προέρχεται από το ἔνθεος και είχε αρχικώς τη σημασία «εμπνέομαι, κατέχομαι από θεϊκή έκσταση» (ΛΝΕΓ2, λ. ενθουσιάζω). Αυτή η πληροφορία δεν είναι τίποτε άλλο από την ετυμολογία του ρηματικού τ. ενθουσιάζω –δεν αποτελεί δηλ. στοιχείο που μπορεί να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η σχέση σημασίας-μορφής στις λέξεις της Ελληνικής είναι αιτιακή. Με αυτήν τη λογική, αιτιακή θα έπρεπε να είναι η σχέση αυτή και στην Αγγλική, όπου η λέξη giddy «ζαλισμένος, ιλιγγιώδης, επιπόλαιος» ετυμολογείται από το god «θεός». Φυσικά, κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Ούτε η Αγγλική ούτε η Ελληνική χαρακτηρίζεται από αιτιακή / φυσική / μη συμβατική σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος, δηλ. σημασίας-μορφής των λέξεων. Τα προαναφερθέντα στοιχεία αποτελούν απλώς ετυμολογικές πληροφορίες για το ελλην. ενθουσιάζω και το αγγλ. giddy. Eκείνο που παρατηρείται είναι η μεταβολή της σημασίας των εν λόγω τύπων, πράγμα που αποτελεί φυσιολογικό φαινόμενο όλων των γλωσσών του κόσμου.

Η ετυμολογία της λ. ενθουσιασμός δεν μπορεί να μας οδηγήσει σε συμπεράσματα για την υφή του γλωσσικού σημείου και πιο συγκεκριμένα για τον μη συμβατικό του χαρακτήρα. Με αυτήν τη λογική, το λιθουανικό pasaulis «κόσμος» (< pa saulis (sol) «υπό τον ήλιον») θα αποδείκνυε ότι και η Λιθουανική είναι μη συμβατική γλώσσα! Επίσης, στην Αγγλική, γλώσσα γερμανικής προελεύσεως, το world «κόσμος» (< wereld < wer-old), που ανάγεται στα πρωτογερμανικά wer «άνθρωπος» και old «ηλικία» και συνεκδοχικά «ζωή του ανθρώπου», θα αποτελούσε αποδεικτικό στοιχείο του «μη συμβατικού» χαρακτήρα της Αγγλικής! (αρχική σημασία του world: «η ζωή του ανθρώπου»). Φυσικά, αυτά τα συμπεράσματα δεν έχουν επιστημονική βάση.

[...]

Ο Παρασκευάς Σταυρόπουλος επισημαίνει πολύ σωστά τα ακόλουθα:

«Ας υποθέσουμε ότι τα πράγματα έχουνε “φυσικά” και όχι συμβατικά ονόματα. Τότε πρέπει να σκεφτούμε το εξής:

– Τα ονόματα υπήρχαν και στην εποχή των δεινοσαύρων (και περίμεναν τους ανθρώπους να τα προφέρουν και να τα γράψουν);

– Οι δεινόσαυροι σίγουρα δεν θα μιλούσαν. Να υποθέσω ότι όλο το Σύμπαν φτιάχτηκε και είχε από την αρχή “φυσικά” ονόματα για το καθετί και ότι έπρεπε να περάσουν 15 δισεκατομμύρια χρόνια για να δημιουργηθεί νοημοσύνη σε αυτή τη γωνιά ενός από τα δισεκατομμύρια γαλαξιών και να προφέρει αυτά τα ονόματα; (Προσοχή, μιλάμε μόνο για τους Έλληνες, γιατί φαίνεται ότι οι γλώσσες των άλλων λαών δεν κατάφεραν να “διαβάσουν” τα αληθινά ονόματα ...του Σύμπαντος).

– Μήπως τελικά όλη αυτή η ιστορία με τα “αληθινά” ονόματα είναι αφελέστατα ανθρωποκεντρική σε ένα Σύμπαν που δεν φτιάχτηκε για μας και του οποίου δεν είμαστε το κέντρο;

– Αν μόνο η Ελληνική έχει το προνόμιο να ξέρει τα “φυσικά” ονόματα, τότε αυτό σημαίνει ότι η Ελληνική δεν είναι η μητέρα όλων των γλωσσών, έτσι; (Γιατί αν ήταν έτσι, τότε όλες οι γλώσσες θα είχαν “πρωτογενή” σχέση ανάμεσα στα ονόματα και στα πράγματα!)

– Η “πρωτογενής σχέση” τι συνδέει; Την ακουστική πλευρά της λέξης με το πράγμα ή τη γραπτή μορφή της λέξης με το πράγμα που αυτή δηλώνει; Αν συνδέει την οπτική πλευρά, τότε γιατί αλλάζουμε αλφάβητα; (Γραμμική Β’, προευκλείδειο αλφάβητο, μεγαλογράμματη γραφή, μικρογράμματη κ.λπ.; ) Αν συνδέει την ακουστική πλευρά, τότε γιατί η προφορά μιας λέξης αλλάζει με τα χρόνια; (π.χ., ποια είναι η “φυσική” λέξη, το κουμπί ή το κομβίον, το κουτί ή το κυτίον;).

– Ποιος τα δημιούργησε τα ονόματα;

»Απλές ερωτήσεις που πρέπει να κάνουμε, όταν μας πουλάνε φούμαρα οι εφημερίδες [...]».

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΗ
Στις σελίδες 114 και 115 του βιβλίου κάνω λόγο για καθηγητή του Πολυτεχνείου ο οποίος σε άρθρο του στο Βήμα υιοθετεί και αναπαράγει άκριτα τον μύθο «της νοηματικής και όχι απλώς συμβατικής ελληνικής γλώσσας». Επειδή μπορεί να προκύψει το εσφαλμένο συμπέρασμα ότι πρόκειται για τον Θεοδόσιο Τάσιο (καθηγητή του Πολυτεχνείου, ο οποίος αρθρογραφεί στο Βήμα), διευκρινίζω ότι εννοώ τον καθηγητή του Πολυτεχνείου και ακαδημαϊκό Αντώνιο Κουνάδη. Γράφω συγκεκριμένα:

Στο Βήμα της 22ας Νοεμβρίου 2003 δημοσιεύεται άρθρο αξιόλογου καθηγητή του Πολυτεχνείου με θέμα την ελληνική γλώσσα. Εκεί σημειώνονται μεταξύ άλλων τα ακόλουθα:

«ειδικοί επιστήμονες της πληροφορικής διεπίστωσαν ότι οι Η/Υ προχωρημένης τεχνολογίας δέχονται ως νοηματική γλώσσα μόνο την Ελληνική, διότι η λέξη που είναι το "σημαίνον" και το εκφραζόμενο από αυτήν που είναι το "σημαινόμενον", έχουν μεταξύ τους πρωτογενή σχέση. Τούτο δεν συμβαίνει σε άλλες γλώσσες, οι οποίες θεωρούνται σημειολογικές, διότι δεν υπάρχει αιτιώδης σχέση μεταξύ λέξεως και εκείνου το οποίο αυτή εκφράζει».

Οι ισχυρισμοί αυτοί, βεβαίως, αναιρούνται από όσα έχουν ήδη επισημανθεί στις προηγούμενες γραμμές αυτής εδώ της εργασίας. Ούτε η λέξη είναι το σημαίνον ούτε το «εκφραζόμενο από αυτήν» είναι το σημαινόμενο.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου και στο άρθρο «Το Λερναίο κείμενο στην Ακαδημία!» του Νίκου Σαραντάκου)

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ-ΣΥΜΒΟΛΑ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

2.7. ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟΝ SAUSSURE

2008-04-15T23:06:00.020+03:00

Στο υποκεφάλαιο αυτό θα μας απασχολήσει εκτενέστερα ο συμβατικός χαρακτήρας του γλωσσικού σημείου, με αφορμή διάφορα σχόλια που δημοσίευσε στο ιστολόγιό του ο Φειδίας Ν. Μπουρλάς, ηλεκτρολόγος-μηχανικός.

Κατ’ αρχήν, αξίζει να διευκρινιστεί ότι οι γλωσσολόγοι, τουλάχιστον όσοι γράφουν στη σελίδα μας, δεν υποστηρίζουν κάτι το «προοδευτικό» ούτε αυτοαποκαλούνται «προοδευτικοί». Συμβαίνει μάλιστα να μην ανήκουν όλοι στον ίδιο ιδεολογικό χώρο. Γενικά, όμως, οι όποιες συζητήσεις αφορούν κυρίως σε θέματα γλώσσας. Αυτό είναι το γενικό θέμα της σελίδας.Και ο σκοπός της είναι η ανασκευή των ισχυρισμών που έχουν προβάλει για θέματα γλώσσας οι «αρχαιολάτρες». Δεν εισηγούμαστε τίποτε το «προοδευτικό», έτσι γενικά και αόριστα.

Ο ίδιος σχολιαστής γράφει (δικά του τα έντονα γράμματα):

«θα έχετε ακούσει πολλά για το εγγενές νόημα των Ελληνίδων λέξεων· άλλα σοβαρά και άλλα... ουφολογικού τύπου».

Δεν είναι σαφές ποια είναι τα σοβαρά που έχουν ειπωθεί «για το εγγενές νόημα των Ελληνίδων λέξεων». Το βέβαιο είναι ότι τα μη σοβαρά δεν είναι μόνο τα «ουφολογικού τύπου». Για παράδειγμα, έχουμε ασκήσει κριτική σε ισχυρισμούς «για το εγγενές νόημα των ελληνικών λέξεων» οι οποίοι δεν είναι «ουφολογικοί», αλλά ούτε και σοβαροί.

Ο συνομιλητής μας συνεχίζει:

«μερικά από αυτά είναι πράγματι ό,τι πρέπει για τις διασκεδαστικές μεταμεσονύκτιες εκπομπές του Χαρδαβέλλα· και δυστυχώς δίνουν εύκολο πάτημα στους “προοδευτικούς” (αν και πίσω από τις επιφανειακές τερατολογίες υπάρχει ενίοτε κάτι ουσιώδες...)».

Κατ’ αρχήν, εμείς εδώ δεν αναιρούμε μόνο τα τερατώδη, αλλά και αυτά που εκ πρώτης όψεως βρίσκονται σε καλύτερη κατάσταση. Και δεν έχουμε ανάγκη από «εύκολα πατήματα». Όσο για το «ουσιώδες» που κρύβουν οι τερατολογίες, δεν αναφέρεται παράδειγμα.

Δεν είναι σαφές το περιεχόμενο που δίνεται στη λ. νεογλωσσολόγοι. Τα ειρωνικά σχόλια (π.χ. «οι “προοδευτικοί” νεογλωσσολόγοι», «“κατατροπώνουν” τους “αδαείς εθνικιστές”», «ο “προοδευτικός”... εθνικιστοφάγος», «η ημετέρα ταπεινότης») δεν έχουν κανένα νόημα, εφόσον δεν είναι ικανά να αναιρέσουν το γεγονός ότι οι εθνικιστές είναι πράγματι αδαείς σε θέματα γλώσσας. Αυτή είναι η πραγματικότητα και δεν αλλάζει με ειρωνικά σχόλια. Και κανέναν δεν χαρακτηρίσαμε ταπεινό. Εφόσον όμως ασχολείται με θέματα που δεν κατέχει, όπως ο Αδαμάντιος Κρασανάκης, ο Απόστολος Τζαφερόπουλος ή ο Άδωνις Γεωργιάδης, θα υφίσταται την κριτική.

Γράφουμε στο κυρίως κείμενο της ιστοσελίδας:

«δύο βασικές αρχές της γλωσσολογίας διαφοροποιούν το προεπιστημονικό από το επιστημονικό στάδιο στην ετυμολογική έρευνα των λέξεων».

Και ο συνομιλητής μας σχολιάζει:

«Βολική γενίκευση: Προκαταβολικά χαρακτηρίζει “προεπιστημονικό” οτιδήποτε προφανώς αντιτίθεται στις “επιστημονικές” απόψεις του».

Απάντηση: τίποτε το ...βολικό και καμία γενίκευση. Στα πλαίσια της διαχρονικής θεώρησης της ετυμολογίας, διακρίνονται δύο στάδια, το προεπιστημονικό και το επιστημονικό. Αυτά είναι τα θέματα των σχετικών υποκεφαλαίων, επομένως δεν είναι δυνατόν να μη χρησιμοποιηθούν οι λ. προεπιστημονικό και επιστημονικό. Και κανείς δεν χαρακτηρίζει προεπιστημονικό οτιδήποτε έρχεται σε αντίθεση με τις απόψεις του. Οποιοσδήποτε γλωσσολόγος, με στοιχειώδεις επιστημονικές γνώσεις, μπορεί να διαβεβαιώσει ότι οι περισσότερες ετυμολογήσεις του πλατωνικού Κρατύλου και άλλων αρχαίων κειμένων δεν είναι έγκυρες. Άρα, οι ετυμολογήσεις αυτές δεν έρχονται σε αντίθεση με τις «απόψεις» ενός συγκεκριμένου προσώπου. Δεν είναι υποκειμενικό το θέμα. Επίσης, τα εισαγωγικά στη λ. επιστημονικές δεν έχουν κανένα νόημα. Είναι πολύ βολικό για κάποιον με την προσθήκη εισαγωγικών στη λ. επιστημονικές να «αναιρεί» επιχειρήματα. Δυστυχώς γι’ αυτόν όμως, τα εισαγωγικά στη λ. επιστημονικές (απόψεις) δεν είναι αρκετά.

Ο ίδιος σχολιαστής αναρωτιέται αν τα λεγόμενα για το προεπιστημονικό στάδιο στην ετυμολογική έρευνα των λέξεων ισχύουν «όσον αφορά [...] και γενικώς την κεντρική ιδέα του “Κρατύλου”, την σχέση λόγου και φύσεως». Εδώ παραπέμπουμε στα όσα προαναφέρθηκαν σχετικά με την εσωτερική σχέση σημάνσεως, δηλ. τη σχέση μεταξύ σημαινομένου και σημαίνοντος. Γι’ αυτήν τη σχέση γίνεται λόγος από τον Saussure. Αυτή μας ενδιαφέρει. Η κεντρική ιδέα του Κρατύλου και ο ίδιος ο πλατωνικός διάλογος έχουν γενικότερη, φιλοσοφική αξία.

Ο Φειδίας Μπουρλάς κάνει λόγο για «απόψεις των τσουβαλιασμένων αδιακρίτως “αρχαιολατρών”, κατά των οποίων αδιακρίτως εξαπολύονται κατάρες». Κανείς δεν είπε ότι οι «αρχαιολάτρες» δεν διακρίνονται μεταξύ τους. Και μάλιστα έχει τονιστεί από έναν διαδικτυακό σχολιαστή ακριβώς αυτό, ότι δηλ. διαιρούνται σε υποομάδες: «οι “αρχαιολάτρες”: δεν είναι μόνο ένα είδος. Είναι πολλές ομάδες, συχνά αλληλοσυγκρουόμενες». Επομένως, δεν «τσουβαλιάζονται αδιακρίτως». Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν τους αναγνωρίζονται και κοινά στοιχεία, που είναι υπαρκτά, π.χ. η απόκλιση από τη γλωσσική επιστήμη. Όσο για τις «κατάρες», πρόκειται για άλλη μία βολική λέξη την οποία χρησιμοποιεί ο συνομιλητής μας, προφανώς επειδή δεν μπορεί να αναιρέσει τα γλωσσολογικά επιχειρήματα με τα οποία αποδεικνύεται αντιεπιστημονική η μέθοδος των «αρχαιολατρών». Τον βολεύει, λοιπόν, να χαρακτηρίσει τα επιχειρήματα των γλωσσολόγων «κατάρες». Από εκεί και πέρα, οι απαντήσεις στους «αρχαιολάτρες» είναι πράγματι μαχητικές. Αλλά περιλαμβάνουν επιχειρήματα.

Στο κυρίως κείμενο της ιστοσελίδας παραθέτουμε την πρώτη βασική αρχή της επιστημονικής ετυμολογίας, «αυτή που ορίζει ότι η σχέση ανάμεσα στο περιεχόμενο και τη μορφή μιας λέξης είναι συμβατική». Και ο σχολιαστής των κειμένων μας παρατηρεί:

«ανακρίβεια: Δεν είναι η άποψη της γλωσσολογίας· είναι μία, βασική βεβαίως, γλωσσολογική προσέγγιση, σε αντιδιαστολή με άλλες, εξίσου επιστημονικές, όπως οι νατουραλιστικές και γνωσιολογικές προσεγγίσεις. Και ούτε αφορά ολόκληρο το ζήτημα της σχέσεως λόγου και φύσεως».

Απάντηση: η θέση ότι το περιεχόμενο και η μορφή μιας λέξης έχουν μεταξύ τους συμβατική σχέση αποτελεί πράγματι την άποψη της γλωσσολογίας. Κανείς γλωσσολόγος δεν διδάσκει ότι η σχέση αυτή είναι φυσική. Άλλωστε, δεν μπορεί να αποδειχθεί ότι η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος είναι φυσική. Οι άλλες (μάλλον διεπιστημονικές) προσεγγίσεις δεν αναιρούν το γεγονός ότι η συμβατικότητα της σχέσης σημαινομένου- σημαίνοντος αποτελεί την άποψη της γλωσσολογίας. Τέλος, είπαμε ποια είναι η γλωσσολογική προσέγγιση του θέματος (βλ. τα προαναφερθέντα για την εσωτερική σχέση σημάνσεως).

Ο συνομιλητής μας ανέτρεξε σε μια ιστοσελίδα όπου γίνεται λόγος για το γλωσσικό σημείο. Φυσικά, δεν είναι σε θέση να καταλάβει τις «νατουραλιστικές και γνωσιολογικές προσεγγίσεις» για τις οποίες κάνει λόγο. Στην ίδια την ιστοσελίδα όπου παραπέμπει, αναφέρονται τα εξής (δικά μου τα έντονα γράμματα):

«αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι μέχρι τώρα δεν έχει βρεθεί ούτε ένα παράδειγμα λέξης η οποία να έχει κάποιο φυσικό δεσμό με το αντικείμενο που συμβολίζει. Θα μπορούσε κανείς να εξαιρέσει την ονοματοποιία, παρόλο που είναι συζητήσιμο κατά πόσο οι λέξεις που υποτίθεται [ότι] αποτελούν μίμηση φυσικών ήχων τούς μιμούνται πραγματικά».

«η κριτική αυτή [ενν. η μαρξιστική] δεν αναφερόταν [...] στη σχέση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο, όπως τα προσδιόριζε ο de Saussure, αλλά στη σχέση ανάμεσα στο σημείο και την αντικειμενική πραγματικότητα. Ούτε όμως η ανάλυση του Benveniste αναφέρεται στο είδος της αυθαιρεσίας που προσδιόρισε ο de Saussure».

«τόσο ο de Saussure, όσο και ο Benveniste είχαν δίκιο, για τον απλούστατο λόγο ότι έβλεπαν το ίδιο πράγμα από διαφορετική οπτική γωνία».

Ο σχολιαστής των κειμένων μας, αφού παραπέμπει στην ανωτέρω ιστοσελίδα, συμπεραίνει: «Κριτική επιδέχεται και ο de Saussure, λοιπόν». Απάντηση: και βέβαια επιδέχεται κριτική. Είναι γνωστό ότι βασικές θέσεις του Saussure έχουν τροφοδοτήσει συζητήσεις. Στον ίδιον, όμως, τον Ελβετό ανήκει μια χαρακτηριστική ρήση: «συχνά είναι ευκολότερο να ανακαλύψεις μιαν αλήθεια από το να βρεις τη σωστή της θέση». Ο συνομιλητής μας έκανε το πιο εύκολο: ανακάλυψε σε κάποια ιστοσελίδα μιαν αλήθεια (την κριτική που έχει ασκηθεί στον Saussure). Δεν κατάφερε, όμως, να κάνει το λιγότερο εύκολο: να βρει τη σωστή θέση αυτής της αλήθειας. Με άλλα λόγια, οι «νατουραλιστικές και γνωσιολογικές προσεγγίσεις» δεν έχουν καμία σχέση με τη συζήτηση που γίνεται μεταξύ γλωσσολόγων και «αρχαιολατρών» για θέματα γλώσσας. Οι «νατουραλιστικές και γνωσιολογικές προσεγγίσεις» δεν μπορούν να δώσουν επιχειρήματα στους «αρχαιολάτρες». Ακόμη κι αν «κατατροπωθεί» o Saussure, οι ισχυρισμοί των «αρχαιολατρών» παραμένουν αντιεπιστημονικοί. Για παράδειγμα, ακόμη κι αν μπορούσε να αποδειχθεί η φυσική σχέση των μερών του γλωσσικού σημείου, η άποψη του Τζαφερόπουλου ότι η Ελληνική είναι η μοναδική γλώσσα στον κόσμο με φυσική σχέση σημασίας- μορφής των λέξεων εξακολουθεί να είναι πέρα για πέρα αντιεπιστημονική. Ακόμη κι αν μπορούσαν να αναιρεθούν πλήρως τα διδάγματα του Saussure, με αποδείξεις για τη φυσική σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος, αυτός ο φυσικός δεσμός θα ίσχυε για όλες τις γλώσσες του κόσμου και όχι βεβαίως μόνο για την Ελληνική... Άρα, καλό είναι να ξέρουμε τι λέμε και γιατί το λέμε. Όχι να παπαγαλίζουμε (χωρίς φυσικά να τις καταλαβαίνουμε) τις κριτικές στον Saussure, νομίζοντας ότι κάτι πετύχαμε. Οι «νατουραλιστικές και γνωσιολογικές προσεγγίσεις» στη θεωρία του γλωσσικού σημείου δεν δικαιώνουν τους «αρχαιολάτρες»!

Στο κυρίως κείμενο της ιστοσελίδας παραθέτουμε και τη δεύτερη βασική αρχή της επιστημονικής ετυμολογίας, «αυτή που ορίζει ότι οι γλωσσικές μεταβολές δεν έχουν συμπτωματικό χαρακτήρα, αλλά βασίζονται σε φωνολογικούς νόμους». Και ο συνομιλητής μας κάνει το ακόλουθο σχόλιο για τις δύο βασικές αρχές, (α) και (β): «αντίφαση: Το (β) ορθόν μεν, αντιβαίνει στο (α) δε». Απάντηση: Kαμία αντίφαση. Το (β) δεν αναιρεί το (α). Η αρχή ότι «οι γλωσσικές μεταβολές δεν έχουν συμπτωματικό χαρακτήρα, αλλά βασίζονται σε φωνολογικούς νόμους» (β’ αρχή) δεν αναιρεί την αρχή ότι «η σχέση ανάμεσα στο περιεχόμενο και τη μορφή μιας λέξης είναι συμβατική» (α’ αρχή), απλούστατα γιατί η α’ αρχή αναφέρεται στη «γλωσσογονία», τη δημιουργία της / μιας γλώσσας, ενώ η β’ αρχή στη μετέπειτα εξέλιξή της. Εκείνο που θα έλεγε ο κάθε γλωσσολόγος (υπάρχουν μερικές γενικά αποδεκτές θέσεις, που δεν αποτελούν προσωπικές απόψεις κανενός) είναι ότι ο χώρος της γλωσσογονίας δεν είναι επιστημονικά προσπελάσιμος. Δεν μπορούμε να μελετήσουμε επιστημονικά από γλωσσική άποψη μια τόσο μακρινή εποχή. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν την εποχή της γλωσσογονίας υπήρχε αιτιακή σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος (και να αποδείξουμε μια τέτοια σχέση). Αυτή είναι η αλήθεια και δεν υπάρχει τίποτε το δογματικό στην πλευρά μας.

Ο ίδιος σχολιαστής γράφει:

«Εκτός εάν οι λέξεις επί χιλιετίες ολόκληρες εξελίσσονται βάσει νόμων, αλλά μόνο σε μία χρονική στιγμή, την αρχή (ποια αρχή; πλάστηκαν έτοιμες οι λέξεις σε κάποια χρονική στιγμή;) αυτής της διαδικασίας χιλιετιών, επλάσθησαν... καλά λίαν, αυθαιρέτως, εκ του μηδενός, από κάποιο εξωσυμπαντικό ον! (Αλλά και τότε, η μετέπειτα εξέλιξη και χρήση της γλώσσας επί χιλιετίες δεν έχει ούτε αυτή σχέση με την έννοια (και την εξέλιξη της έννοιας);) Και εάν τίς έπλασε κάποιος, για κάποιον λόγο δεν τίς έπλασε όπως τίς έπλασε; Όμως, αυτή η υπόθεση της... εξωγήινης κατασκευής έτοιμης, τέλειας γλώσσας είναι ούτως ή άλλως εξωφρενική. Το λογικό είναι ότι η γλώσσα εξελίχθηκε από τα απολύτως στοιχειώδη, τις απλές προτάσεις, τις απλές λέξεις, τις βασικές συλλαβές, τα επιφωνήματα και τις κραυγές, τους ήχους, τα χρώματα, τα φυσικά στοιχεία της μητέρας Φύσης. Αυθαίρετη αρχική λέξη δεν υπάρχει, διότι, απλούστατα, δεν υπάρχει καμμία αρχική λέξη ευθύς εξ αρχής· εάν δηλαδή ψάξουμε για το αρχικό “αυθαίρετον”, θα βρούμε ό,τι και αφού βγάλουμε όλες τις φλούδες του κρεμμυδιού· τίποτε.] Μήπως μάς δουλεύουν;»

«Αμφισβήτησα [...] τον ισχυρισμό σας ότι αυτή η ελάχιστη πληροφορία που περιέχει, αυτή η συγκεκριμένη, δεν έχει καμμία σχέση με την έννοια. Και για να γυρίσω στο βόδι, δεν μπορώ από το “μπου” να συμπεράνω πόσα νύχια έχει, ή μία οπλή, στο πόδι του το βόδι, ούτε αν είναι ήμερο και οργώνει τα χωράφια (αν και, αν το “μπου” τό κάνει βαριεστημένα, μάλλον ήμερο θα είναι), ούτε εάν στην κοινωνία της αρχαίας Αιγύπτου ήταν ένδειξη πλούτου και κοινωνικού στάτους η ιδιοκτησία βοοειδών, αλλά, εάν πω ότι είναι κάτι μεγάλο, χοντρό, δυνατό και ανθεκτικό, επειδή αυτές είναι στοιχειώδεις και βασικές έννοιες, πιθανώς μέσα θα πέσω. (Μπορεί και όχι, βεβαίως• μπορεί να προήλθε αλλιώς το “μπου”)».

Απάντηση: οι λέξεις πράγματι εξελίσσονται βάσει νόμων. Κανείς δεν είπε ότι «πλάστηκαν έτοιμες οι λέξεις σε κάποια χρονική στιγμή». Κανείς δεν είπε ότι η γλώσσα ως προς την εξέλιξη και τη χρήση της δεν έχει σχέση με τις έννοιες. Και βέβαια αυτοί που έπλασαν τις λέξεις κάπου βασίστηκαν. Γράφει χαρακτηριστικά ο Μπαμπινιώτης (1985α: 12):

«όσο είναι φυσικό ότι η αρχική ονομασία ενός αντικειμένου έχει κάποια αιτιώδη σχέσι με το δηλούμενο (δόθηκε λ.χ. με βάσι το χρώμα ή το σχήμα ή την χρήσι κ.λπ.), άλλο τόσο είναι αληθές ότι ήδη το όνομα χαρακτηρίζεται από υψηλό βαθμό συμβατικότητας, αφού κατ’ ανάγκην όλα τα χαρακτηριστικά του αντικειμένου πλην ενός δεν εμφανίζονται στην ονομασία. Άρα η λέξι ως όνομα, δηλ. η σχέσι δηλώσεως (denotatio), έχει στην προέλευσί της κάποιο στοιχείο αιτιότητας, ενώ υπερισχύει κι εδώ η συμβατικότητα. Αλλά είναι προφανές ότι επιστημονικά δεν είναι δυνατόν να μελετηθή η δημιουργία του ονόματος, γιατί προϋποθέτει στην πραγματικότητα αναγωγή στους χρόνους που δημιουργήθηκε η / μια γλώσσα (“γλωσσογονία”), που με την σειρά της σημαίνει περισσότερο εικοτολογία και ελάχιστα επιστήμη. Ακόμη, ό,τι ενδιαφέρει κυρίως τον μελετητή της γλώσσας δεν είναι η δήλωσι, αλλά, όπως με μεγάλη σαφήνεια έδειξε ο Saussure, η σήμανσι (significatio), δηλ. η εσωτερική σχέσι σημασίας (περιεχομένου ή, αλλιώς, πληροφορίας) και μορφής (εκφράσεως ή φωνολογικής δηλώσεως του περιεχομένου)».

Είναι προφανές ότι ο συνομιλητής μας συγχέει: πρώτον, τη γλωσσογονία με τη γλωσσολογία· δεύτερον την εξωτερική σχέση δηλώσεως με την εσωτερική σχέση σημάνσεως. Κανείς δεν μίλησε για «αυθαίρετη αρχική λέξη». Η επισήμανση ότι αδυνατούμε να προσπελάσουμε επιστημονικά την εποχή της γλωσσογονίας δεν εμπεριέχει τίποτε το αντιεπιστημονικό και δογματικό. Αντιεπιστημονικό και δογματικό είναι να μιλάει κανείς με βεβαιότητα για τόσο μακρινούς χρόνους και να κάνει λόγο για φυσική σχέση σημασίας- μορφής (βασιζόμενος σε λίγες, ηχομιμητικές λέξεις και γενικεύοντας –αυτή είναι η μέθοδος μερικών). Και, ας πούμε ότι η λ. (ὁ) βοῦς είναι ηχομιμητική λέξη (αναπόδεικτος ισχυρισμός). Σε χιλιάδες περιπτώσεις λέξεων, δεν στέκει μια τέτοια ερμηνεία, όπως αυτή που δίνει ο συνομιλητής μας (περί ηχομιμητικών λέξεων). Για παράδειγμα, στην περίπτωση της λ. (ἡ) χείρ, πώς δικαιολογείται η συγκεκριμένη διαδοχή φωνημάτων; Το να πει κανείς «δεν αποκλείεται να είναι φυσική η σχέση σημασίας- μορφής» δεν αποδεικνύει ότι αυτή η σχέση είναι πράγματι φυσική!

Και όταν ο Saussure χαρακτηρίζει αυθαίρετο το γλωσσικό σημείο, εννοεί ότι είναι αναιτιολόγητο, δηλ. χωρίς κανέναν φυσικό δεσμό σημαινομένου- σημαίνοντος (μιλάει δηλ. για την εσωτερική σχέση σημάνσεως, τη σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος στο εσωτερικό του γλωσσικού σημείου). Κανείς δεν είπε ότι οι πρώτοι δημιουργοί του ονόματος ενός αντικειμένου δεν βασίστηκαν στο ίδιο το αντικείμενο. Αυτή όμως είναι η εξωτερική σχέση δηλώσεως μεταξύ ονομάτων- πραγμάτων και ο Saussure δεν ασχολείται με αυτήν.

«Αυθαιρέτως» δεν σημαίνει «εκ του μηδενός», όπως νομίζει ο Φειδίας Μπουρλάς. Το «αυθαιρέτως» στη θεωρία του γλωσσικού σημείου αντιδιαστέλλεται στο «με φυσικό τρόπο».

Ο ίδιος συμπληρώνει:

«το κακό είναι ότι ορισμένα τεκμηριωμένα επιστημονικά συμπεράσματα, λαμβάνονται εν συνεχεία ως πυρομαχικά από ορισμένους, και χρησιμοποιούνται γενικευμένα, αυθαιρέτως και διαστρεβλωμένα με... πολεμικό ύφος κατά των... επαράτων εθνικιστών! Και γιατί;»

Απάντηση: απλούστατα, αυτά τα «πυρομαχικά» δίνουν την κατάλληλη απάντηση σε «αρχαιολάτρες» για αντιεπιστημονικές- αγλωσσολόγητες απόψεις που υποστηρίζουν. Η άποψη, π.χ., ότι η Ελληνική είναι η μόνη «νοηματική» γλώσσα κτλ. δεν έχει επιστημονική βάση. Απλούστατα, λοιπόν, τα διδάγματα του Saussure δίνουν απαντήσεις στους εθνικιστές, που δεν ξέρω αν είναι επάρατοι, αλλά είναι σίγουρα άσχετοι με το αντικείμενο. Καμία γενίκευση, αυθαιρεσία ή διαστρέβλωση δεν υπάρχει στην πλευρά μας. Το ύφος μας δεν είναι περισσότερο ...πολεμικό από αυτό των εκπροσώπων της αντίπαλης πλευράς.

Το ακόλουθο απόσπασμα από το κείμενο του συνομιλητή μας (δικά του τα έντονα γράμματα) κατέλαβε επάξια θέση σε ιστοσελίδα με ευτράπελα:

«Γιατί καίγονται τόσο οι “προοδευτικοί” να αποδείξουν ότι οι Ελληνίδες λέξεις μας είναι αυθαίρετες; Μα, ηλίου φαεινότερον! Για να τίς αποχαρακτηρίσουν ακριβώς από Ελληνίδες! Για να εξαχθεί το λογικό συμπέρασμα: Αφού οι λέξεις είναι αυθαίρετες, τότε καμμία λέξη δεν έχει ιδιαίτερη αξία (πάνε και οι κυματιστοί αμπελώνες και τα υπέρθυρα των εκκλησιών του Ελύτη...), και άρα μπορούμε να λέμε ό,τι θέλουμε! Να εισάγουμε ό,τι αμερικάνικους ή... αλβανικούς νεολογισμούς θέλουμε! Να πετάξουμε τα αρχαία στα σκουπίδια· δεν έχουν τίποτε το ιδιαίτερο, καμμία ταυτότητα και πολιτιστικό φορτίο! Ίδια τα Ελληνικά, ίδια τα... λαθρομεταναστευτικά! Να διδασκόμαστε μόνο αμερικάνικα, αλβανικά και τούρκικα! Ζήτω η παγκοσμιοποίηση και ο αφελληνισμός! Και η εθνική μας ταυτότητα είναι αυθαίρετη και δεν σημαίνει τίποτε! (Όχι, δεν οδηγούν εκεί οι παρατηρήσεις του de Saussure· οι “προοδευτικοί” θέλουν να πάνε, σώνει και καλά, εκεί, και τον χρησιμοποιούν και εκεί όπου καμμία σχέση δεν έχει!) [...] Αλλά θα συνεχίσουμε την κριτική μας επί των ανθελληνικών επιδιώξεων των “προοδευτικών” νεογλωσσολόγων... [...] Αυτό θέλουν οι “προοδευτικοί”, αυτό τους καίει, αυτό επιδιώκουν, γι’ αυτό μάχονται. Και αυτό πρέπει να συζητήσουμε. (Ασχέτως των σωστών ή λανθασμένων παρατηρήσεων του de Saussure· που πολλές είναι σωστές, όντως, αλλά χρησιμοποιούνται λανθασμένα και για άλλους σκοπούς: την υπηρεσία της παγκοσμιοποίησης.)»

Η συμβατική σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος αποτελεί ένα ειδικό, γλωσσολογικό θέμα. Δεν παύουν οι λέξεις να έχουν «πολιτιστικό φορτίο». Χωρίς να έχει καταλάβει τη θεωρία του γλωσσικού σημείου, χωρίς να είναι σε θέση να διακρίνει βασικές έννοιες (π.χ. τη δήλωση και τη σήμανση), ο συνομιλητής μας βγάζει ανυπόστατα συμπεράσματα, που συν τοις άλλοις είναι και αστεία. Η υπηρεσία της παγκοσμιοποίησης είναι, λέει, ο σκοπός μας!

Γράφουμε στο κυρίως κείμενο της ιστοσελίδας (βλ. παραπάνω): «σύμφωνα με την πρώτη αρχή, αυτήν του Saussure, ο δεσμός που ενώνει το σημαινόμενο με το σημαίνον ενός γλωσσικού σημείου, δηλ. η σχέση σημασίας και μορφής μιας λέξης, έχει συμβατικό και όχι αιτιακό χαρακτήρα. […] Αν ο δεσμός ανάμεσα στο περιεχόμενο και την έκφραση μιας λέξης ήταν αιτιακής φύσεως, δεν θα παρατηρούνταν διαφορές ανάμεσα στις φυσικές γλώσσες που μιλούν οι άνθρωποι ανά τον κόσμο. […]».

Ο ίδιος σχολιαστής παραπλανητικά «χρεώνει» σε εμάς αυτό το τελευταίο («αν ο δεσμός […] ανά τον κόσμο»). Μα, πρόκειται για ένα γνωστό επιχείρημα που έχει επικαλεσθεί ο Saussure και πριν από αυτόν, με δικούς του όρους, ακόμη και ο Σέξτος Εμπειρικός. Στο κείμενό μας υπάρχουν παραπομπές και στον Saussure και στον Σέξτο Εμπειρικό.

Ο Φειδίας Μπουρλάς χαρακτηρίζει το προαναφερθέν επιχείρημα «αδικαιολόγητο λογικό άλμα» και αναφωνεί «έλεος». Και συμπληρώνει ειρωνικά:

«Λες και το ότι το νόμισμα ήρθε την μια φορά κορώνα και την άλλη γράμματα, δεν σημαίνει ότι υπάρχει εγγενής αιτία, ότι εγώ έριξα ένα νόμισμα, ούτε σχέση με την έννοια και το πράγμα “νόμισμα”, αλλά... “αυθαίρετες” κορώνες, γράμματα και μεταξωτές κορδέλες εκ του μηδενός! Θα έπρεπε να ερχόταν... πάντα το ίδιο, για να υπάρχει αιτία!»

Απάντηση: η παρομοίωση της δημιουργίας των λέξεων με τη ρίψη νομισμάτων είναι ανεπιτυχής. Δεν έχει σχέση το ένα με το άλλο. Όταν η σημασία «τρία» αντιπροσωπεύεται στην Ελληνική με το τρεις και στην Κινεζική με το εντελώς διαφορετικό san, το λογικό συμπέρασμα που εξάγεται είναι ότι δεν υπάρχει αιτιακή σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος. Ουσιαστικά, το μόνο «επιχείρημα» που προβάλλεται είναι ότι ...δεν αποκλείεται να υπάρχει αιτιακή σχέση και σε αυτήν και σε εκείνη την περίπτωση. Αυτή όμως δεν είναι λογική. Ας αποδειχθεί αυτή η αιτιακή σχέση έστω σε μία περίπτωση, π.χ. στο τρεις. Ποια φυσική- αιτιακή σχέση συνδέει τη συγκεκριμένη σημασία με αυτήν τη μορφή; Είναι προφανές ότι απάντηση σε ένα τέτοιο ερώτημα δεν υπάρχει. Επίσης, από το προαναφερθέν απόσπασμα προκύπτει ότι δεν έχει γίνει κατανοητό πώς ορίζεται η έννοια του αυθαίρετου στον Saussure. Είναι χαρακτηριστικό ότι ερμηνεύεται το «αυθαίρετες» με το «εκ του μηδενός». Ας σημειωθεί και πάλι ότι αυθαίρετο (γλωσσικό σημείο) στον Saussure σημαίνει αναιτιολόγητο, δηλ. χωρίς κανέναν φυσικό δεσμό σημαινομένου- σημαίνοντος (ο S. αναφέρεται στην εσωτερική σχέση σημάνσεως). Αυθαίρετο δεν σημαίνει «εκ του μηδενός», όπως νομίζει ο συνομιλητής μας...

Τα ειρωνικά σχόλια συνεχίζονται (δικά του τα έντονα γράμματα):

«λες και το bof και το oks δεν μπορεί να εμπεριέχουν κάποιες, διαφορετικές, από τις πάρα πολλές πτυχές της έννοιας “βόδι” και των μετέπειτα προσθηκών (ακόμη και η παρετυμολογία είναι γλωσσικός πλούτος) και εξελίξεως στην έννοια και στην λέξη κατά τόπους και χρόνους. Πάντως, έχουν σχέση με το βόδι, αμφότερες. (Και πάντως, το ότι οι λέξεις είναι διαφορετικές καθόλου δεν αποκλείει το να έχουν σχέση με την βασική έννοια –είτε έχουν σχέση είτε όχι πραγματικά!)».

Και πάλι συγχέεται η εξωτερική σχέση δηλώσεως με την εσωτερική σχέση σημάνσεως. Το bof και το oks μπορεί να έχουν κάποια αιτιώδη σχέση με το ίδιο το ζώο, αλλά και πάλι υπερισχύει η συμβατικότητα, αφού κατ’ ανάγκην τα περισσότερα χαρακτηριστικά του δηλούμενου αντικειμένου, δηλ. του ζώου, δεν εμφανίζονται στην ονομασία. Άρα, συμβατικά λέγεται έτσι το βόδι και όχι αλλιώς. Αλλά, ούτως ή άλλως, δεν μας ενδιαφέρει η σχέση ονόματος- πράγματος, δεν μας ενδιαφέρει η εξωτερική σχέση δηλώσεως. Μας απασχολεί η εσωτερική σχέση σημάνσεως. Και τα χαρακτηριστικά του όποιου ζώου, ακόμη κι αν το αρχικό του όνομα σχετιζόταν με αυτά, μπορούν κάλλιστα να δηλωθούν με ποικίλους τρόπους. Η σημασία του «μεγέθους» π.χ., αν μιλάμε για μεγάλο ζώο, δεν δηλώνεται κατ’ ανάγκην με συγκεκριμένη μορφή. Αυτό λέει ο Saussure. Για όποιον μπορεί να το καταλάβει. Συνέχεια:

«δεν χρειάζονται ανώτερα μαθηματικά, θεωρία πιθανοτήτων, χαοτική δυναμική (η αρχική κατάσταση δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί... αλλά η εξέλιξη είναι νομοτελειακό αποτέλεσμα των αρχικών συνθηκών και των μετέπειτα επιδράσεων• όχι... σύμβαση)· απλή λογική!»

Κατ’ αρχήν, δεν έχει γίνει αντιληπτό τι σημαίνει σύμβαση στην προκειμένη περίπτωση. Σημειωτέον ότι ο όρος συμβατικός αποδίδει σε γλωσσολογικά κείμενα το arbitraire «αυθαίρετο», δηλ. αναιτιολόγητο, του Saussure (βλ. Saussure 1979: 103). Ακόμη:

«Ο βους είναι ζώον χοντρόν, που κάνει μπουου... Ε, “βους” λέγεται, λοιπόν. Απλούστατη και προφανής η σχέσις λέξεως και πράγματος».

Σχόλιο: πόσες φορές θα πρέπει να πούμε ότι η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος δεν είναι η σχέση πράγματος- λέξης;

Ας παρατεθούν εδώ και τα εύστοχα σχόλια του γλωσσολόγου Δημήτρη Μ., που απευθύνεται στους «αρχαιολάτρες»:

«Καλά, τι νόημα έχει να συζητά κανείς μαζί σας; Αφού έχετε αναπτύξει δική σας θεωρία, ορολογία και μεθοδολογία για τη γλώσσα. Να σάς μεταφέρει κανείς τι λένε οι ειδικοί επιστήμονες; Προφανώς δεν σάς ενδιαφέρει... Τους έχετε υποκαταστήσει (στη φαντασία σας βεβαίως). Έτσι κι εγώ δεν θα σάς πικράνω. Μόνο μερικές ερωτήσεις: Από ποιον κατά τη γνώμη σας φτιάχτηκαν τα γλωσσικά σημεία; Από ανθρώπους ή κάτι άλλο; Αλλάζουν οι φυσικοί νόμοι; Τότε η μορφή των λέξεων γιατί μεταβάλλεται; Δεν είναι καθολικοί οι φυσικοί νόμοι; Τότε γιατί για την ίδια σημασία κάθε γλώσσα μπορεί να διαλέγει εντελώς διαφορετικούς φθόγγους; Αν η σχέση είναι φυσική, τότε, όπως φυσικά από τη σημασία προέκυψε η μορφή, δεν θα έπρεπε για τις άγνωστες λέξεις, με τρόπο φυσικό, αυθόρμητο και αβίαστο να συνάγουμε τη σημασία τους από το άκουσμά τους; Γιατί, αν σάς πω τη λέξη “μεφιτικός” θα κοιτάξετε ενδεχομένως λεξικό και, αν δεν την ξέρετε, δεν θα μπορείτε καν να μου πείτε, βάσει της γενικής εντύπωσης που δίνει ακουστικά / αρθρωτικά ή οπτικά / γραφολογικά, αν έχει θετική ή αρνητική σημασία; Τα ερωτήματα δεν έχουν τέλος. Γι’ αυτό σάς λέει και ο προηγούμενος σχολιαστής ότι πρέπει εσείς να αποδείξετε ότι η σχέση είναι φυσική και όχι ο υποστηρικτής της συμβατικότητας τη δική του εκδοχή. Δεχόμενοι τη συμβατικότητα στη σχέση μιας ακουστικής εικόνας με μια ιδέα (γιατί οι λέξεις βέβαια συνδέουν ήχους με ιδέες, όχι με συγκεκριμένα πράγματα του εξωτερικού κόσμου), απαλλασσόμαστε από όλα αυτά τα δυσάρεστα ερωτήματα».

Στην ανωτέρω ερώτηση «η μορφή των λέξεων γιατί μεταβάλλεται;» (εφόσον δεν αλλάζουν οι φυσικοί νόμοι και, υποτίθεται, η σημασία και η μορφή αλληλοσυνδέονται με φυσική σχέση), ο Φειδίας Ν. Μπουρλάς απαντά: «Γιατί όχι; Υπάρχουν φυσικοί νόμοι, οι οποίοι καθορίζουν την μεταβολή». Ώστε, τη γλωσσική μεταβολή καθορίζουν φυσικοί νόμοι;

Στην ερώτηση «αν η σχέση είναι φυσική, τότε, όπως φυσικά από τη σημασία προέκυψε η μορφή, δεν θα έπρεπε για τις άγνωστες λέξεις, με τρόπο φυσικό, αυθόρμητο και αβίαστο να συνάγουμε τη σημασία τους από το άκουσμά τους;», ο ίδιος απαντά:

«Φυσικά και όχι. Πρώτον, γνωρίζοντας τον καιρό σήμερα, δεν μπορούμε να τόν συμπεράνουμε για πριν από έναν μήνα ή μετά από έναν μήνα. Δεύτερον, δεν θα αρκούσε η λέξη μόνη της, αλλά ολόκληρο το σύστημα (με όλους τους παράγοντες δηλαδή που την επηρέασαν)».

Ανταπάντηση: o παραλληλισμός με τις καιρικές συνθήκες είναι άστοχος. Οι φυσικοί νόμοι είναι καθολικοί και έτσι δικαιώνεται ο Saussure για το επιχείρημα της μιας γλώσσας (σύμφωνα με το οποίο, αν ο δεσμός περιεχομένου- έκφρασης μιας λέξης ήταν αιτιακός, δεν θα παρατηρούνταν διαφορές στις φυσικές γλώσσες ανά τον κόσμο –βλ. ανωτέρω). Έπειτα, δεν μας διευκρινίζει ποιο είναι το «σύστημα» που αναφέρει και οι «παράγοντες» για τους οποίους κάνει λόγο. Δεν έχει αποδείξει και δεν μπορεί να αποδείξει ότι η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος είναι φυσική.

«Η εξέλιξη είναι χαοτική! Αναρίθμητες μπορεί να είναι οι λέξεις που θα προκύψουν. Από πού και ως πού αυτό σημαίνει ότι δεν ανάγονται στην ίδια αρχή; (Η ίδια αρχική κατάσταση, εάν δεχθεί διαφορετικές επιδράσεις, μπορεί να οδηγήσει σε διαφορετική τελική κατάσταση».

Αυτή είναι η απάντησή του στο ερώτημα «γιατί για την ίδια σημασία κάθε γλώσσα μπορεί να διαλέγει εντελώς διαφορετικούς φθόγγους;» Το ερώτημα που του ετέθη είναι εύλογο. Εφόσον οι φυσικοί νόμοι είναι καθολικοί, δεν είναι δυνατόν: πρώτον, και να είναι φυσική η σχέση σημασιών- μορφών• δεύτερον, και να υπάρχουν εντελώς διαφορετικές μορφές για τις ίδιες σημασίες στις διάφορες γλώσσες. Οι φυσικοί νόμοι είναι καθολικοί, για τις ίδιες σημασίες υπάρχουν εντελώς διαφορετικές μορφές στις διάφορες γλώσσες, επομένως η σχέση σημασιών- μορφών δεν είναι φυσική. Και, τέλος πάντων, αν εκείνος πιστεύει ότι η «διαφορετική τελική κατάσταση» έχει προέλθει από την «ίδια αρχική κατάσταση», θα πρέπει και να το αποδείξει. Τι θέλει δηλ. να μας πει, ότι το ελληνικό τρεις και το κινεζικό san, που και τα δύο έχουν τη σημασία «τρία», μπορεί να «ανάγονται στην ίδια αρχή»; Ας το αποδείξει!

«εκτός εάν φοβάστε μήπως οι “εθνικιστές” θεωρήσουν ότι η Ελληνική γλώσσα δεν είναι τυχάρπαστη» (Φ. Μπ.).

Tι σημαίνει τυχάρπαστη γλώσσα; Οι εθνικιστές ισχυρίζονται ότι η Ελληνική είναι η μόνη γλώσσα με φυσική σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος. Και εμείς αποδεικνύουμε ότι δεν έχουν καταλάβει καν πώς ορίζεται γλωσσολογικά το σημαινόμενο, το σημαίνον κ.ά. Διορθώνουμε τα λάθη τους.

Στην επισήμανση ότι η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος δεν είναι φυσική, ο συνομιλητής μας αντιτάσσει:

«Καλώς, η σχέσις δεν είναι φυσική, είναι... αφύσικη! Πρέπει όμως να σάς πληροφορήσω ότι η φύσις δεν ανέχεται ανωμαλίες· το μόνον ζητούμενον για την εξ ορισμού φυσική σχέση είναι να εντοπιστεί, να αναλυθεί, να κατανοηθεί».

Απάντηση: ο σχολιαστής της εργασίας μας δεν μπορεί να μιλήσει με γλωσσολογικούς όρους. Η σχέση των μερών του γλωσσικού σημείου δεν είναι ούτε φυσική ούτε «αφύσικη»• είναι συμβατική. Η παρατήρηση ότι «η φύσις δεν ανέχεται ανωμαλίες» είναι κενή περιεχομένου ως προς το συζητούμενο θέμα, που είναι γλωσσολογικό. Η σχέση των μερών του γλωσσικού σημείου δεν είναι ...«εξ ορισμού φυσική», όπως ισχυρίζεται ο συνομιλητής μας. Ωραία λογική: ενώ η συζήτηση έχει ως θέμα ακριβώς τον χαρακτήρα αυτής της σχέσης, εκείνος εκλαμβάνει ως δεδομένο ότι πρόκειται για φυσική σχέση («εξ ορισμού φυσική σχέση», γράφει χαρακτηριστικά). Μόνο που δεν το απέδειξε. Και, τέλος πάντων, αν καταφέρει «να εντοπίσει, να αναλύσει και να κατανοήσει» μια τέτοια σχέση μεταξύ σημαινομένου- σημαίνοντος, ας έλθει να συζητήσουμε. Πρέπει εκείνος να αποδείξει ότι αυτή η σχέση είναι φυσική. Όλα όσα γράφει αποτελούν αβάσιμες υποθέσεις. Προπάντων, όμως, δεν έχει καταλάβει τι δίδαξε ο Saussure.

Στην παρατήρηση ότι τα προαναφερθέντα ευτράπελα (περί παγκοσμιοποίησης κ.τ.λ.) είναι απολύτως αυθαίρετα και οφείλονται σε ιδεολογικούς λόγους, ο ίδιος και πάλι αντιτάσσει:

«Δεν είναι καθόλου αυθαίρετα. Είναι ακριβής περιγραφή του φανατικού μίσους των “προοδευτικών” κατά της Ελλάδος (και κάθε εθνικής ταυτότητος και κληρονομιάς, φυσικά, με πρώτη πάντοτε την Ελληνική), μίσους που τούς κάνει να υβρίζουν ως... ναζιστή όποιον αγαπά και προβάλλει την προγονική μας κληρονομιά».

Ο Φειδίας Μπουρλάς μάλλον μας έχει μπερδέψει με κάποιους άλλους, γι’ αυτό γράφει ό,τι γράφει. Επί του θέματος: φυσικά και είναι καλό κάποιος να αγαπά και να προβάλλει την προγονική κληρονομιά. Μόνο που οι «αρχαιολάτρες» διαστρεβλώνουν τα επιστημονικά δεδομένα, ισχυριζόμενοι π.χ. ότι η Ελληνική είναι η μοναδική γλώσσα στον κόσμο με φυσική σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος. Και υφίστανται την κριτική μας γι’ αυτό. Έτσι διαφυλάσσουν την εθνική μας ταυτότητα; Έτσι προβάλλουν την προγονική μας κληρονομιά; Με το να διατυπώνουν ανυπόστατους ισχυρισμούς για θέματα γλώσσας, οι οποίοι μαρτυρούν γλωσσολογική άγνοια; Επίσης:

«ή μήπως οι έννοιες δεν έχουν σχέση με τα πράγματα»; (Φ. Μπ.)

Δεν είπαμε ότι η σημασία (δηλ. η έννοια κωδικοποιημένη γλωσσικά, ενταγμένη στο γλωσσικό σύστημα) δεν έχει σχέση με το πράγμα. Είπαμε απλώς ότι το πράγμα βρίσκεται έξω από το γλωσσικό σημείο.

Από όλα όσα εξηγήσαμε για τη σχέση των μερών του γλωσσικού σημείου, ο Φειδίας Ν. Μπουρλάς τι κατάλαβε; Ότι «άλλο είναι το φυσικό πράγμα “βόδι” [...] και άλλο η υποκειμενική σημασία “βόδι”...» Αυτό κατάλαβε ότι είπαμε! Ακόμη:

«[...] ίσως διαπιστώσω ότι η λέξη [ενν. βους] είναι απολύτως ταιριαστή με αυτήν την σημασία, και, όχι μόνο συμβατικά, αλλά και φυσικά, ηχητικά, μεταδίδει αυτήν την εντύπωση του χοντρού και δυνατού». (Φ. Μπ.)

Εδώ παραπέμπουμε στα προαναφερθέντα περί εικοτολογίας... Πώς μπορούν να αποδειχθούν όλα αυτά; Το συμπέρασμα του συνομιλητή μας:

«Ώστε η ιδέα περί βοός δεν έχει καμμία σχέση με το φυσικό ζώον βόδι».

Από όλα όσα επισημάνθηκαν για τη διαφορά ανάμεσα στην εξωτερική σχέση δηλώσεως μεταξύ του γλωσσικού σημείου και του αντικειμένου αναφοράς και την εσωτερική σχέση σημάνσεως μεταξύ των μερών του γλωσσικού σημείου (χιλιοειπωμένα πράγματα, βλ. ανωτέρω), αυτό κατάλαβε: ότι η ιδέα περί βοός δεν έχει σχέση με το ίδιο το ζώο...

Γράφει πολλά ακόμη που συνοψίζονται στη λέξη παραλήρημα και είναι άσχετα με τη γλωσσολογία και το θέμα μας. Φτάνει στο σημείο να παραθέσει και αρχαίους ύμνους, για να αποδείξει ότι «η σχέσις των παιδιών της Μητέρας-Φύσεως με αυτήν, ενσώματων και ιδεατών (λέξεων) είναι βαθύτατη». Εμείς εδώ ασχολούμαστε κυρίως με ό,τι έχει γλωσσολογικό ενδιαφέρον και αποδεικνύουμε ότι ο Φειδίας Μπουρλάς έχει παρανοήσει τα διδάγματα του Saussure.

Ο Φειδίας Ν. Μπουρλάς στον δικτυακό του χώρο τον Σεπτέμβριο του 2006 προσθέτει:

Παρεμπιπτόντως,

«Ἔτσι μποροῦμε νὰ καταλάβουμε καὶ τὴν ὁμολογία τοῦ μεγαλύτερου ἴσως φυσικοῦ, τοῦ W. Heisenberg: «Ἡ θητεία μου στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ γλώσσα ὑπῆρξε ἡ σπουδαιότερη πνευματική μου ἄσκηση. Στὴ γλώσσα αὐτὴ ὑπάρχει ἡ πληρέστερη ἀντιστοιχία ἀνάμεσα στὴ λέξη καὶ στὸ ἐννοιολογικό της περιεχόμενο». Τὸ γλωσσικὸ σύμβολο, λοιπόν, δήλ. ἡ λέξη, στὴν Ἑλληνικὴ βρίσκεται σὲ πλήρη ἀντιστοιχία μὲ τὴν ἔννοια ποὺ δηλώνει, τὸ «ἐννοιολογικὸ περιεχόμενο», μᾶς λέει ὁ Heisenberg. Πρόκειται γιὰ ὅ,τι συχνά, μὲ ἄλλη ὁρολογία, χαρακτηρίζεται ὡς ἐτυμολογικὴ διαφάνεια τῶν λέξεων τῆς Ἑλληνικῆς.»
Γεώργιος Μπαμπινιώτης, καθηγητὴς Γλωσσολογίας στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν, ἐφημερίδα «Τὸ Βῆμα», 17 Φεβ. 1991.
Ἀρκεῖ!

Ο Φειδίας Μπουρλάς κατά τρόπο απαράδεκτο προβάλλει ένα εκτός συμφραζομένων παράθεμα από παλαιότερο άρθρο γνωστού καθηγητή, προκειμένου να προκύψει το παραπλανητικό συμπέρασμα ότι σύμφωνα και με γλωσσολόγο στην Ελληνική η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος είναι αιτιώδης.

Βεβαίως, αν ο Φειδίας Μπουρλάς σκεφτόταν λογικά, θα έπρεπε να αναρωτηθεί: πώς είναι δυνατόν ο ίδιος καθηγητής σε πανεπιστημιακά συγγράμματά του να δέχεται ότι η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος είναι συμβατική και σε μια επιφυλλίδα στο Βήμα να υποστηρίζει ότι είναι αιτιώδης;

Η απάντηση είναι πολύ απλή: η ετυμολογική διαφάνεια για την οποία γίνεται λόγος στο Βήμα δεν έχει σχέση με το συζητούμενο θέμα του δεσμού μεταξύ σημαινομένου και σημαίνοντος. Ο Heisenberg, που δεν είναι γλωσσολόγος, σε καμιά περίπτωση δεν κάνει λόγο για τη σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος σύμφωνα με την ορολογία της θεωρητικής γλωσσολογίας. Κάνει λόγο για σχέση λέξης και έννοιας. Και η ετυμολογική διαφάνεια δεν αναιρεί τη συμβατικότητα του γλωσσικού σημείου. Άλλο θέμα η συμβατικότητα ή μη του γλωσσικού σημείου και άλλο η ετυμολογική διαφάνεια της Ελληνικής. Ας δούμε πώς εννοεί την ετυμολογική διαφάνεια ο ίδιος γλωσσολόγος σε μεταγενέστερο άρθρο του (Το Βήμα, 9.1.2005):

«[...] H “ετυμολογική διαφάνεια” των σύνθετων λέξεων, των οποίων τα συνθετικά μέρη είναι γενικώς οικεία στον ομιλητή τής γλώσσας μας, διευρύνουν τον κύκλο τέτοιων ετυμολογικών ανιχνεύσεων και τη δυνατότητα εύκολης αναγωγής στην πρώτη έννοια. Σε τέτοιες αναγωγές κύριο ρόλο παίζουν οι “μαγικές λέξεις” τής Ελληνικής, αυτές που ξέρουμε από τη γραμματική ως προθέσεις [...]».

Στο άρθρο δηλ. αναλύονται ετυμολογικά σύνθετες λέξεις, όπως συμφωνώ κ.ά., και υποστηρίζεται ότι έχουν ετυμολογική διαφάνεια, εφόσον η αρχική τους σημασία ανακαλύπτεται εύκολα. Για απλή ετυμολογική ανάλυση πρόκειται. Δεν είπε κανείς ότι λ.χ. η σημασία του συν και τα φωνήματα που χρησιμεύουν για τη δήλωσή της συνδέονται μεταξύ τους αιτιακά! Τα γραφόμενα περί ετυμολογικής διαφάνειας δεν αναιρούν τη συμβατικότητα του γλωσσικού σημείου. Πρόκειται για δύο θέματα διαφορετικά μεταξύ τους.

Για μία ακόμη φορά αποδεικνύεται ότι ο Φειδίας Μπουρλάς δεν έχει καταλάβει τίποτε. Επομένως, δεν «αρκεί» (για να χρησιμοποιήσω και εγώ την καταληκτική λέξη στο κείμενό του) το παράθεμα από το Βήμα. Χρειάζονται και επιχειρήματα από την πλευρά του. Και προπάντων γνώση του αντικειμένου.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

Προσθήκη (2011)
Η στάση του Φειδία Μπουρλά («Καλλίμαχου» ή «Κρατύλου»), διαχειριστή της λίστας εθνικισμός συν τοις άλλοις, είναι επιεικώς απαράδεκτη. Ο Φειδίας Μπουρλάς δεν αναρτά στο ιστολόγιό του αντιρρητικά ή επικριτικά σχόλια, απεναντίας δημοσιεύει υβριστικά σχόλια που έχουν ως στόχο ιδεολογικούς του αντιπάλους… Το ότι δημοσιεύει τέτοια σχόλια υποδηλώνει βέβαια ότι υιοθετεί το περιεχόμενό τους. Δεν θα ήταν μεμπτό να μην επέτρεπε κανένα σχόλιο. Αυτό είναι δικαίωμα ενός ιστολόγου, που μπορεί να ασκείται για διαφόρους λόγους. Κατακριτέο είναι, έστω από ένα σημείο και μετά, να δημοσιεύεις μόνο σχόλια που σου είναι αρεστά, και μάλιστα υβριστικά και συκοφαντικά. Καταρχήν, είναι μεγάλη μας τιμή να μας βρίζει ο Φ. Μπ. και οι ομοϊδεάτες του. Η συγκριτική μελέτη των κειμένων μας μπορεί να αποκαλύψει αφενός ποιοι προβάλλουν επιχειρήματα και αφετέρου ποιοι είναι «υστερικοί», «φανατικοί, «υβριστές», «αγύρτες», «διαβόητοι» κτλ., ποιοι «αφρίζουν», ποιοι «δεν προσέχουν καν τι τους λες», ποιοι «έχουν παρωπίδες», ποιοι κάνουν «κατεργαριές» (όλοι αυτοί οι χαρακτηρισμοί και τα λοιπά λόγια προέρχονται από ομοϊδεάτες του Φ. Μπ. και σχολιαστές κειμένου του), καθώς και ποιοι «στις ιστοσελίδες τους δεν συμπεριφέρονται ως επιστήμονες αλλά ως πολιτικοί προπαγανδιστές» (αυτό το τελευταίο ανήκει στον ίδιο τον Φ. Μπ.). Στο βιβλίο μου Αρχαιολατρία και γλώσσα: Θέματα ετυμολογίας και ορθογραφίας (Αθήνα: Σ. Ι. Ζαχαρόπουλος, 2009) έχω απαντήσει στον Φ. Μπ. εξαντλητικά. Δεν είναι δυνατόν να είναι πολιτικός προπαγανδιστής κάποιος που πολιτικά δεν ανήκει πουθενά. Και ο Φειδίας Μπουρλάς δεν είναι ο καταλληλότερος που μπορεί να επικαλεστεί την επιστήμη σε αντιδιαστολή με την πολιτική προπαγάνδα...

Για τον Φειδία Μπουρλά («Κρατύλο») και τους ομοϊδεάτες του ισχύει σε γενικές γραμμές ένα παλιό σχόλιο διαδικτυακού συνομιλητή στο πολύ ενδιαφέρον ιστολόγιο του «Αταίριαστου»:

«"τα νύχια των γενιτσάρων", "τα πιόνια των συνωμοτών" [...]. Προσωπικά θεωρώ ότι ο οχετός ύβρεων του "Κρατύλου" είναι εφάμιλλος λαχαναγορίτη ή λιμενεργάτη με μόνη τη διαφορά ότι δεν εκστομίζονται οι τυπικές αλήτικες βρισιές αλλά κάποιες κάπως πιο σαλονάτες. Η αλητεία βέβαια παραμένει η ίδια, αλλά τι anti-spam φίλτρο να υπάρξει για τέτοιες βαρύτατες ηθικές προσβολές; Ίσως είναι καλύτερα να δημοσιεύονται τέτοια άθλια σχόλια για να βλέπει ο αμερόληπτος κριτής τι έχει να προσφέρει ο καθένας: άλλος επιχειρήματα κι άλλος ακατάσχετο υβρεολόγιο. Κρίμα, "Αταίριαστε", δεν προσελκύεις πάντα αντάξιους συνομιλητές, παρά μόνο φαιδρούς επιστολογράφους που δημοσιεύει η "Ελευθεροτυπία" για να κάνουν χάζι οι αναγνώστες της…».

Δεν είμαι απόλυτα βέβαιος αν ο «Κρατύλος» έχει αποφύγει πάντοτε τις τυπικές αλήτικες βρισιές, οι ομοϊδεάτες του πάντως σίγουρα δεν τις έχουν αποφύγει. Άλλωστε, όπως προανέφερα, το γεγονός ότι δημοσιεύει τα σχόλιά τους, ενώ λογοκρίνει τα αντιρρητικά, υποδηλώνει ότι ο Ψευδο-Κρατύλος υιοθετεί και τις βρισιές.

Για να επιστρέψω στα γλωσσικά, ένας σχολιαστής («Αλεξίνοος») στο ιστολόγιο του Φ. Μπ. επανέρχεται το 2010 σε θέματα που έχω ήδη αναλύσει. Γράφει ότι «η λέξη βους μπορεί να είναι τυχαία, αλλά δεν είναι τυχαία η πλειάδα των ελληνικών λέξεων που την έχουν ως πρώτο συνθετικό» και ακολούθως επικαλείται μεταξύ άλλων τις λέξεις βουστροφηδόν και ελικοειδώς, των οποίων η σύνθεση και η ετυμολογία είναι κατανοητή σε κάποιον που γνωρίζει Ελληνικά. Όπως έχω γράψει, οι σύνθετες λέξεις, που άλλωστε δεν υπάρχουν μόνο στην Ελληνική, δεν αναιρούν τον συμβατικό χαρακτήρα του γλωσσικού σημείου (βλ. το κεφάλαιο «Η "ΣΧΕΤΙΚΗ ΑΙΤΙΟΤΗΤΑ"» του βιβλίου μου Αρχαιολατρία και γλώσσα). Αν μπω στη διαδικασία να αναιρέσω τα επιχειρήματα του «Αλεξινόου», θα μου πουν ότι επαναλαμβάνομαι. Ωστόσο, αυτό είναι πολύ πιθανό να συμβεί, όταν συνομιλητές σου είναι άτομα σαν τον Μπουρλά και τους όμοιούς του, που είτε δεν μπορούν είτε δεν θέλουν να κατανοήσουν γλωσσολογικά επιχειρήματα και δεν τους ενδιαφέρει καν η επιστημονική αλήθεια.

Γράφει ο «Αλεξίνοος»:

«Ακούει ο μη ελληνίζων "helicoid" ή "spiral", δεν καταλαβαίνει τίποτε αν δεν του το δείξεις ή εάν δεν του εξηγήσεις την ελληνική προέλευση και τον τρόπο δημιουργίας της λέξης».

Πράγματι, όσοι Άγγλοι, Γάλλοι, Γερμανοί κ.λπ. δεν γνωρίζουν Ελληνικά δεν κατανοούν τη σύνθεση μιας λέξης που ανήκει στο λεξιλόγιό τους και έχει ελληνική ετυμολογική προέλευση. Και εμείς όμως δεν καταλαβαίνουμε την ετυμολογία λέξεων με αγγλική κτλ. προέλευση. Στα γραφόμενα του «Αλεξινόου» υφέρπει μια εντύπωση ευρέως διαδεδομένη στους παραγλωσσολογικούς, εθνικιστικούς κύκλους: ότι μόνο οι ελληνικές λέξεις έχουν ετυμολογία. Και οι ξένες λέξεις όμως από κάπου προέρχονται. Και το zig-zag, που επικαλείται ο «Αλεξίνοος», έχει ετυμολογία. Όσο για τις σύνθετες λέξεις, η Γερμανική λ.χ. δεν έχει πολλές τέτοιες; Ένας Έλληνας που δεν γνωρίζει Γερμανικά μπορεί να τις ερμηνεύσει; Τι θέλει να πει λοιπόν ο «Αλεξίνοος»; Να ποια είναι η αξία της γλωσσολογικής γνώσης. Τη συνειδητοποιεί κανείς, όταν διαβάζει εμπειρικές, ερασιτεχνικές αναλύσεις για θέματα γλώσσας, χωρίς γλωσσολογικό υπόβαθρο και, βέβαια, με μόνιμο σκοπό να αποδειχθεί η ανωτερότητά μας (τα κίνητρα είναι ιδεολογικά και όχι επιστημονικά, το έχουμε ξαναπεί).

Γράφει για μένα και έναν φίλο μου ο Μπουρλάς ότι στις ιστοσελίδες μας δεν συμπεριφερόμαστε ως επιστήμονες αλλά ως πολιτικοί προπαγανδιστές. Τα κείμενά μας όμως που στρέφονται κατά της γλωσσικής αρχαιολατρίας έχουν επαινεθεί από επιστήμονες-γλωσσολόγους, ακόμη και πανεπιστημιακούς (βλ. την αρχική σελίδα αυτού εδώ του ιστολογίου). Συνεπώς, δεν περιμέναμε να μας κρίνει ο κάθε ημιμαθής -ή και εντελώς αμαθής- εθνικιστής. Ο Μπουρλάς γράφει επίσης ότι δεν καταλαβαίνουμε και δεν μας ενδιαφέρει καν να καταλάβουμε τι λέει ο συνομιλητής μας. Ο Μπουρλάς με αυτά τα τελευταία λόγια περιγράφει πιστά τον εαυτό του και τους όμοιούς του. Εμείς έχουμε καταλάβει πολύ καλά τι υποστηρίζει και εκείνος έχει λάβει αναλυτικές και εξαντλητικές απαντήσεις για όλα τα θέματα... Απλώς, τι κάνει τώρα; Επειδή δεν έχει τι να πει, πετάει μια κουβέντα και νομίζει ότι καθαρίζει, ότι διαγράφει μεμιάς την επιχειρηματολογία μας. Παραπέμπω και πάλι στο βιβλίο Αρχαιολατρία και γλώσσα και ειδικότερα στα σημεία όπου του απαντώ με κάθε λεπτομέρεια.

ΥΓ.: Βλ. εδώ ένα νέο κρούσμα της κριτικής του Μπουρλά, καθώς και δικά μου σχόλια.

2.6. ΒΟΥΣ ΚΑΙ ΜΑΥΡΟΣ

2008-04-14T22:00:00.003+03:00

«Αυτή τη στιγμή, είμαι και εγώ σε θέση [...] να συμπληρώσω ένα πλούσιο βιογραφικό, να δηλώσω “συγγραφέας-ερευνητής” με πανεπιστημιακή εκπαίδευση, 20+ βιβλία στην πλάτη μου και πλούσια αρθρογραφία, και να γράψω ένα βιβλίο γλωσσολογίας όπου θα καταρρίπτω τα πάντα και θα συντάσσω δική μου θεωρία! Φυσικά, το ότι η εκπαίδευσή μου, τα 20+ βιβλία μου και η πλούσια αρθρογραφία μου δεν έχει απολύτως καμία σχέση με τη γλωσσολογία, είναι άσχετο! Θα κάτσει κανείς να ασχοληθεί με αυτά; Αρκεί να ηχούν καλά αυτά που θα λέω σε μερικούς, και σε χρόνο dt θα έχεις τα γραπτά μου να αναπαράγονται σε διάφορα site από διάφορους ερασιτέχνες “ερευνητές”… Και ξέρετε κάτι; Όσο ακριβώς βαρύτητα έχουν τα βιβλία του Κρασανάκη, θα έχει και το δικό μου: δηλαδή μηδέν! Για κάθε σοβαρό μελετητή της γλωσσολογίας, θα αποτελούν απλές καρικατούρες ερασιτεχνικής ψευδοεπιστήμης...».

Μανόλης Παρούσης (από συζήτηση στο διαδίκτυο)

Ο Αδαμάντιος (Μάκης) Κρασανάκης, υπάλληλος του Υπουργείου Πολιτισμού, στην προσπάθειά του να αναιρέσει τη συμβατικότητα του γλωσσικού σημείου, γράφει στην ιστοσελίδα του:

«τα ονόματα δεν δίδονται τυχαία ή συμβατικά, [...] αλλά με αιτιολογική συσχέτιση» [sic].

Και μόνο από αυτήν τη διατύπωση, φαίνεται ξεκάθαρα ότι ο Α.Κ. δεν έχει καταλάβει τι ακριβώς διδάσκει η γλωσσολογία. Ο Saussure (1979: 100) τονίζει: «τό γλωσσικό σημεῖο ἑνώνει ὄχι ἕνα πρᾶγμα καὶ ἕνα ὄνομα, ἀλλά μιά ἰδέα καί μιά ἀκουστική εἰκόνα». Ο Saussure δηλ. δεν ασχολείται με την εξωτερική σχέση δηλώσεως, που ενώνει συνολικά το γλωσσικό σημείο με το αντίστοιχο αντικείμενο αναφοράς, αλλά με την εσωτερική σχέση σημάνσεως, που συνδέει το σημαινόμενο με το σημαίνον του γλωσσικού σημείου, πιο απλά τη σημασία με τη μορφή της λέξης. Επομένως, ο Α.Κ. ατυχώς κάνει λόγο για «ονόματα που δεν δίδονται τυχαία ή συμβατικά». Δεν μας απασχολεί η εξωτερική σχέση μεταξύ της ονομασίας και του δηλούμενου αντικειμένου. Δεν είναι αυτό το θέμα μας. Ο Α.Κ. είναι εκτός θέματος. Συνεχίζει ο Α.Κ.:

«η ονομασία βους ( > βόδι κ.ά.) σημαίνει κάτι, ζώο που βγάζει τη φωνή βου.. απ’ όπου και το όνομά του (ηχοποιητική λέξη), άρα είναι λογικό να ονομάζεται έτσι το ζώο που βγάζει τη φωνή αυτή και εντελώς παράλογο, αν ονομάζαμε κάποιο άλλο ζώο ή έναν άνθρωπο».

Είναι απορίας άξιο πώς είναι τόσο βέβαιος ότι η συγκεκριμένη λέξη είναι ηχομιμητική. Κατ’ αρχήν, στις ηχομιμητικές λέξεις έχουμε αφιερώσει ειδικό κεφάλαιο, το Α’ 2.2., όπου και παραπέμπουμε πάλι. Ο Α.Κ. γράφει:

«βέβαια πολλά ονόματα λένε ετυμολογικά κάτι το διαφορετικό απ’ ό,τι είναι πράγματι το σημαινόμενό τους. Λέμε π.χ. “ο κ. Μαύρος” και όμως είναι “λευκός” [...]. Ωστόσο στην περίπτωση αυτή δεν έχουμε κυριολεξία, αλλά είτε όνομα επίθετο είτε όνομα μεταφορά (κοσμητικό, μνημονικό κ.τ.λ. όνομα), άρα όχι αυθαιρεσία στη σχέση ονόματος και σημαινόμενου [...] Είπαμε, επίσης, κάποτε κάποιον κύριο “Μαύρο” (Δ.Μαύρος), γιατί ήταν μελαψός. Σήμερα λέμε κάποιον απόγονό του “Μαύρο” (Γ. Δ. Μαύρος), γιατί έτσι έλεγαν τον πατέρα του σε ανάμνηση-διάκριση» [sic].

Και πάλι η διατύπωση που χρησιμοποιεί ο Α.Κ. αποκαλύπτει ότι δεν έχει ξεκαθαρίσει ορισμένες βασικές έννοιες. Γράφει ο Α.Κ. ότι πολλά ονόματα διαφέρουν ετυμολογικά από “το σημαινόμενό τους”. Ο Α.Κ. δεν έχει καταλάβει πώς ορίζεται το σημαινόμενο στη γλωσσολογία και χρησιμοποιεί τη λέξη αυτήν, για να αναφερθεί προφανώς στο αντικείμενο αναφοράς. Το σημαινόμενο είναι η γνώση για τη σημασία μιας λέξης (ενώ το σημαίνον η γνώση για τη φωνολογική της έκφραση). Το σημαινόμενο δηλ. είναι εσωτερικό στοιχείο. Απεναντίας, το αντικείμενο αναφοράς αποτελεί οντότητα του εξωγλωσσικού κόσμου, δηλ. είναι εξωτερικό στοιχείο. Στο παράδειγμα του Α.Κ., αντικείμενο αναφοράς είναι ο ίδιος ο κ. Μαύρος. Το πρόσωπο αυτό, επομένως, δεν είναι ...το σημαινόμενο.

Η γλωσσολογία δεν διδάσκει αυτό που έχει καταλάβει ο Α.Κ. Οι γλωσσολόγοι δεν ισχυρίζονται ότι δεν έχει αιτιακή σχέση το όνομα Μαύρος με το συγκεκριμένο πρόσωπο που το φέρει. Προφανώς, το όνομα αυτό κάπως δικαιολογείται. Προφανώς, δεν δόθηκε τυχαία σε κάποιον πρόγονο του κ. Μαύρου. Δεν μας απασχολεί, όμως, αυτό το θέμα. Εμείς λέμε κάτι άλλο: ότι δεν συνδέεται αιτιακά π.χ. η σημασία «μαύρος» και τα συγκεκριμένα φωνήματα που χρησιμεύουν για τη δήλωσή της.

Στο παραπάνω χωρίο, ο Α.Κ. συμπεραίνει ότι δεν υπάρχει αυθαιρεσία στη σχέση «ονόματος και σημαινομένου». Η διατύπωση αυτή αποτελεί άλλη μία απόδειξη ότι δεν έχει καταλάβει τι λένε οι γλωσσολόγοι. Πρώτον, το σημαινόμενο είναι διαφορετικό από το αντικείμενο αναφοράς. Και, δεύτερον, δεν μας απασχολεί η σχέση ονομάτων- αντικειμένων αναφοράς. Μας ενδιαφέρει η σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος στο εσωτερικό του γλωσσικού σημείου.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2.5. ΟΥΡΑΝΟΣ ΚΑΙ ΟΥΡΟΔΟΧΕΙΟΝ

2008-04-13T14:51:00.002+03:00

Ο φιλόλογος Απόστολος Τζαφερόπουλος δημοσίευσε στο περιοδ. Ελληνική Αγωγή (Ιουνίου 2005) άρθρο με τίτλο «οὐρανός καί οὐροδοχεῖον», όπου ισχυρίζεται ότι «θεμελιώνει» την ετυμολογική σχέση μεταξύ του ουρώ και ουρανός.

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2.4. ΠΛΟΥΣ ΕΚ ΤΟΥ ΠΛΟΥΤΣ

2008-04-12T13:16:00.002+03:00

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

2.3. Η «ΣΧΕΤΙΚΗ ΑΙΤΙΟΤΗΤΑ»

2008-04-11T21:00:00.001+03:00

Ο Απόστολος Τζαφερόπουλος (Ελληνική Αγωγή Νοεμβρίου 1999) γράφει επίσης:

«δέν γνωρίζω τί συμβαίνει μέ τούς Ἑλβετούς. Ἀλλά γιά τούς Ἕλληνες ἡ λέξι ἀδελφή δέν εἶναι καθόλου συμβατική, ἀλλά ἔχει αἰτιώδη σχέση μέ τό σημαινόμενο. Ἤδη χωρίς ἀμφιβολία γνωρίζουμε ὅτι εἶναι σύνθετη ἀπό τό ἀ- ἀθροιστικό (πβ. ἀ-κόλουθος, ἄ-λοχος κ.λπ.) καί δελφύς =μήτρα καί, ἐπομένως, ἀδελφή εἶναι αὐτή πού προέρχεται ἀπό τήν ἴδια μήτρα μέ κάποιον ἄλλο. Δέν εἶναι λοιπόν δυνατόν νά συγκρίνεται ἡ «συμβατική» ἑλβετική [sic, όχι γαλλική!] λέξι soeur μέ τή «σημαντική» λέξι ἀδελφή. Καί γενικώτερα τά ὅσα ἰσχύουν γιά την Ἑλβετική [sic, όχι τη Γαλλική!], δέν εἶναι δυνατόν νά τά ἐπεκτείνουμε σέ μία γλῶσσα ἱστορική καί ἐντελῶς πρωτότυπη, ὅπως εἶναι ἡ Ἑλληνική […]. Ὑπάρχει αἰτιώδης σχέσι μέ τά δελφίς, -ῖνος (ὁ), δέλφαξ, -ακος (ἡ) = μικρός χοῖρος, Δελφοί κ.λπ.».

Μια πρώτη παρατήρηση για τα παραπάνω είναι ότι ο συγκεκριμένος φιλόλογος, ως μη ειδικός, δεν χρησιμοποιεί ακριβή ορολογία: κάνει λόγο για τη (συμβατική ή αιτιώδη) σχέση μιας λέξης με ένα σημαινόμενο (και, βέβαια, το θέμα δεν είναι τυπικό, αλλά oυσιαστικό. Όπως είχε ειπωθεί χαρακτηριστικά κάποτε, η ορολογία δεν υπάρχει για την ορολογία, αλλά γιατί αποτελεί έναν τρόπο να μιλάμε την ίδια γλώσσα, όταν αναφερόμαστε σε διάφορα επιστημονικά θέματα). Στην πραγματικότητα, λοιπόν, υπάρχουν δύο ειδών σχέσεις: πρώτον, η εξωτερική σχέση δηλώσεως, που ενώνει συνολικά το γλωσσικό σημείο με το αντίστοιχο αντικείμενο αναφοράς, και, δεύτερον, η εσωτερική σχέση σημάνσεως, που συνδέει τη σημασία με τη μορφή. Η πρώτη σχέση είναι πράγματι εν μέρει αιτιακή: για παράδειγμα, μια ονομασία μπορεί να συνδέεται αιτιωδώς με το δηλούμενο, εφόσον αποδίδει, π.χ., μία ιδιότητά του. Και στην προκειμένη περίπτωση, όμως, η συμβατικότητα είναι μεγαλύτερη από την αιτιότητα, αφού το δηλούμενο έχει και άλλες ιδιότητες που δεν εκφράζονται στη συγκεκριμένη ονομασία. Επίσης, στη γλώσσα κατά κανόνα είναι αδύνατη η αναγωγή στη δημιουργία των «πρώτων ονομάτων» και η εξακρίβωση της τυχόν αιτιακής τους σχέσης με τα αντικείμενα αναφοράς× αυτή η αναγωγή συνεπάγεται πέρασμα στον χώρο της «γλωσσογονίας», στον οποίον δεν μπορεί να έχει πρόσβαση ένας επιστήμονας. Ποια η αιτιακή σχέση ονόματος- δηλουμένου σε χιλιάδες περιπτώσεις λέξεων; Τέλος, ακόμη κι αν η εξωτερική σχέση δηλώσεως γινόταν αποδεκτή ως αιτιώδης, η εσωτερική σχέση σημάνσεως, αυτή που απασχολεί τον Saussure, είναι καθαρά συμβατική. Δεν υπάρχει καμία απολύτως αιτία για την οποία η σημασία «μήτρα» στο αρχ. (ἡ) δελφύς δηλώθηκε με τα συγκεκριμένα φωνήματα και όχι με κάποια άλλα. Ας έλθουμε, όμως, ξανά στη σύνθετη λέξη αδελφή.

Στην πραγματικότητα και χωρίς, βεβαίως, να το υποψιάζεται, ο Απ. Τζ. δεν ανακαλύπτει κάτι καινούργιο με τα γραφόμενά του, αλλά θίγει ένα θέμα πολύ γνωστό στους ειδικούς γλωσσολόγους, τη λεγόμενη «σχετική αιτιότητα», που αφορά στην παραγωγή (λ.χ. αδελφ-ικός, αδελφ-άκι) και τη σύνθεση (λ.χ. συν-άδελφος, αν-άδελφος). Πιο συγκεκριμένα, υπήρχε παλαιότερα η εντύπωση ότι σε περιπτώσεις λέξεων που είναι οφθαλμοφανώς παράγωγες ή σύνθετες, η σχέση σημασίας και μορφής δεν είναι συμβατική, αλλά αιτιακή. Ωστόσο, η συμβατικότητα του γλωσσικού σημείου δεν καταρρίπτεται ούτε από τις περιπτώσεις παράγωγων και σύνθετων λέξεων ούτε από την ένταξη του σημείου σε ένα γλωσσικό σύστημα. Κατά τον Saussure (1979: 171- 173), ένα γλωσσικό σημείο μπορεί να θεωρηθεί σχετικά αιτιολογημένο, χωρίς όμως να χάσει πλήρως τον συμβατικό του χαρακτήρα. Για παράδειγμα, η αρχ. λ. ἀδελφός «ομομήτριος», σύνθετη από το αθροιστικό ἀ «τὸ ὁμοῦ» και τον τ. *δέλφος που συνδέεται με το αρχ. (ἡ) δελφύς «μήτρα», εμφανίζει «σχετική αιτιότητα», εφόσον είναι γνωστά τα επιμέρους στοιχεία από τα οποία απαρτίζεται ως προς τη σημασία και τη μορφή της. Αν εξεταστούν, όμως, τα δύο μέρη του σημείου αδελφός καθ’ εαυτά, θα διαπιστωθεί ότι παραμένουν συμβατικά ως προς τη σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος: δεν υπάρχει, για παράδειγμα, καμία αιτιακή σχέση ανάμεσα στη σημασία «τὸ ὁμοῦ» του αθροιστικού α- και το συγκεκριμένο φώνημα /α/ με το οποίο δηλώνεται αυτή. Η εν λόγω σημασία θα μπορούσε να αντιπροσωπεύεται στην αρχαία Ελληνική από κάποιο άλλο φωνολογικό στοιχείο (λ.χ. το /ε/ ή το /ι/), ώστε να μιλάμε για το αθροιστικό ε- ή ι-. Ο τύπος θα μπορούσε δηλ. να μην έχει τη μορφή αδελφός, αλλά *εδελφός ή *ιδελφός. Ακόμη, ο δεσμός που ενώνει τη σημασία «μήτρα» και τα φωνήματα που την αντιπροσωπεύουν στο αρχ. δελφύς δεν είναι σε καμιά περίπτωση φυσικός. Η συγκεκριμένη σημασία θα μπορούσε να είχε δηλωθεί στην Αρχαία με άλλα φωνήματα, λ.χ. με το /μ/ αντί του αρχικού /δ/, με το /α/ αντί του /ε/ κ.λπ. Επίσης, η σύναψη παραδειγματικών, όπως λέγονται, σχέσεων του αρχ. αδελφός με ομόρριζα όπως (ὁ) δελφίς «το δελφίνι», (ἡ) δέλφαξ «μικρός χοίρος», Δελφοί κ.λπ., με σύνθετα όπως αδελφοποιτός, αδελφοκτόνος κ.λπ. και με παράγωγα όπως αδελφάκι, αδελφικός κ.λπ. επίσης δεν αναιρεί τη συμβατική σχέση των συστατικών του γλωσσικού σημείου για τον λόγο που προαναφέρθηκε. Για παράδειγμα, η υποκοριστική κατάληξη -άκι στο αδελφ-άκι δεν συνδέεται αιτιακά με τη «σμίκρυνση», αφού η σημασία αυτή θα μπορούσε κάλλιστα να αντιπροσωπεύεται από κάποια άλλη φωνολογική δήλωση.

Και κάτι ακόμη, που αποτελεί απάντηση σε μια συγκριτική θεώρηση εκ μέρους του Τζαφερόπουλου των γλωσσών με βάση το «είδος» των λέξεων, «σημαντικών» ή «συμβατικών», που χαρακτηρίζουν το λεξιλόγιό τους: η Ελληνική δεν είναι η μοναδική γλώσσα που διαθέτει «σημαντικές» λέξεις έναντι των ξένων γλωσσών που τάχα έχουν μόνο «συμβατικές», κατά την ορολογία του φιλολόγου αυτού. Για παράδειγμα, στην Αγγλική, γλώσσα γερμανικής προελεύσεως, η λ. world «κόσμος» είναι σύνθετη από τα wer «άνθρωπος» και old «ηλικία, ζωή», δηλ., σε ένα πρώιμο στάδιο, world σήμαινε «age of man» [«η ζωή του ανθρώπου»] (βλ. DSS). Άρα, και το αρχαιοελληνικό κόσμος «order», «orderly arrangement» [«τάξη», «εύτακτη διευθέτηση»] (βλ. DSS) και το πρωτογερμανικό world «η ζωή του ανθρώπου» είναι «σημαντικές» λέξεις, για να χρησιμοποιήσουμε και εμείς την ίδια ορολογία.

Και τι σημαίνει άραγε ο ισχυρισμός ότι η Ελληνική είναι «γλῶσσα ἱστορική καί ἐντελῶς πρωτότυπη»;

Όπως φάνηκε ξεκάθαρα από τα προηγούμενα, τα επιχειρήματα που προέβαλε ο φιλόλογος Απόστολος Τζαφερόπουλος, ήδη πολύ γνωστά σε όσους ασχολούνται επιστημονικά με τη γλώσσα, δεν αναιρούν τον συμβατικό χαρακτήρα του σημείου ούτε αποδεικνύουν ότι τάχα η εν λόγω αρχή του Saussure ισχύει για άλλες γλώσσες, αλλά όχι για την Ελληνική. Τα προαναφερθέντα γλωσσολογικά διδάγματα δεν συντελούν σε καμία «απομυθοποίηση της γλώσσας μας». Η ιδιαιτερότητα της Ελληνικής έγκειται σε άλλους παράγοντες (βλ. το Α’, 2.11.) και όχι στην πέρα για πέρα αντιεπιστημονική αρχή ότι είναι η μοναδική γλώσσα στον κόσμο που δεν εμφανίζει συμβατική, αλλά φυσική σχέση σημασίας- μορφής των λέξεων. Η δημαγωγία, που εδώ οφείλεται και σε ελλιπή γνώση του αντικειμένου, δεν αποτελεί δείγμα φιλοπατρίας ούτε τρόπο προβολής της ελληνικής γλώσσας. Επίσης, τα επιστημονικά διδάγματα που προαναφέρθηκαν είναι καθολικώς αποδεκτά στους κύκλους των επιστημόνων και δεν αποτελούν προσωπική υπόθεση αυτού ή εκείνου του γλωσσολόγου, ο οποίος με την αρθρογραφία του «πήρε το μέρος» δήθεν κάποιου ή έθιξε τάχα τον Πλάτωνα. Ακόμη, κανείς ποτέ δεν είπε ότι «οι σοφοί μας είναι άχρηστοι» και «για πέταμα», όπως και πάλι δημαγωγικά συμπεραίνει ο Απ. Τζ. στα πλαίσια επίδειξης δήθεν φιλοπατρίας. Αλήθεια, ο φιλόλογος αυτός γνωρίζει άραγε ότι τη συμβατική προέλευση της γλώσσας δεχόταν όχι μόνο ο Σέξτος Εμπειρικός, αλλά και ο ίδιος ο Αριστοτέλης; Κατά τον μεγάλο φιλόσοφο (Περί ερμηνείας, 2), η γλώσσα δημιουργήθηκε «κατά συνθήκην, ὅτι φύσει τῶν ὀνομάτων οὐδέν ἐστιν» [«κατά σύμβαση, αφού κανένα όνομα δεν έχει δημιουργηθεί με φυσικό τρόπο»] (βλ. και Robins 1989: 37, 65).

Τα προαναφερθέντα αποτελούν απάντηση και στον εκδότη της Ελληνικής Αγωγής Άδ. Γεωργιάδη, ο οποίος σε άρθρο του στην ομώνυμη εφημερίδα (φύλλο Νοεμβρίου 1999) εξίσου δημαγωγικά και «πατριωτικά» συμπεραίνει ότι οι προερχόμενες από την αρχαία και μεταγενέστερη Ελλάδα ετυμολογίες είναι «για πέταμα» και ανακριβώς αποδίδει σε συγκεκριμένο γλωσσολόγο θέσεις που δεν εξέφρασε αυτός πρώτος, αλλά αποτελούν κοινό τόπο για κάθε σοβαρό επιστήμονα της γλώσσας, γι’ αυτό και δεν έχουν καμία μα καμία «προσωπική διάσταση». Κανείς δεν είπε ότι όλες οι ετυμολογικές προσπάθειες των Ελλήνων μέχρι τον 19ο αι. είναι «για πέταμα». Ο αληθινός επιστήμονας, όμως, που δεν επηρεάζεται από δοξασίες όπως οι «αρχαιολάτρες» και άλλοι πιστοί διαφόρων θρησκειών, μπορεί να πει αντικειμενικά, θαρραλέα και έντιμα ότι οι περισσότερες από αυτές τις ετυμολογήσεις δεν είναι επιτυχημένες με αυστηρούς, σύγχρονους γλωσσολογικούς όρους, αλλά έχουν μόνο γενικότερη, φιλοσοφική αξία. Επίσης, κανείς δεν είπε ότι ένας συγκεκριμένος γλωσσολόγος είναι ο μόνος που έχει την αξιοπιστία, άρα και το δικαίωμα να μιλάει για ετυμολογικά θέματα στην Ελλάδα σήμερα. Τέτοια ανυπόστατα και στρεβλωτικά συμπεράσματα βγάζουν όμως οι ερασιτέχνες της γλωσσικής επιστήμης, αφού αδυνατούν να επικαλεσθούν βάσιμα επιχειρήματα, προκειμένου να αντικρούσουν τις κοινώς αποδεκτές θέσεις της γλωσσολογίας για το θέμα της ετυμολογίας.

Τα όσα σημειώσαμε για τη «σχετική αιτιότητα» δίνουν απάντηση και σε κάποιον υπάλληλο του Υπουργείου Πολιτισμού, τον Αδαμάντιο (Μάκη) Κρασανάκη (βλ. άλλες απόψεις του στο Α’ 2.6, Ε’ 1 και το Ε’ 2.), ο οποίος σε κείμενό του στο διαδίκτυο προσπαθεί να αναιρέσει τη συμβατικότητα του γλωσσικού σημείου επικαλούμενος μεταξύ άλλων το παράδειγμα της σύνθετης λέξης ά-λογο «άνευ λογικής». Με αφορμή το άρθρο του φιλολόγου Απ. Τζ., έχουν δοθεί αναλυτικές απαντήσεις για το θέμα της συμβατικής σχέσης σημαινομένου-σημαίνοντος, ωστόσο θα γίνουν μερικές ακόμη παρατηρήσεις στο Α’ 2.6.

2.2. ΟΙ ΗΧΟΜΙΜΗΤΙΚΕΣ ΛΕΞΕΙΣ

2008-04-10T11:32:00.003+03:00

Προκειμένου να αποδείξει ότι η σχέση σημασίας και μορφής των λέξεων είναι φυσική, ο Απόστολος Τζαφερόπουλος στο ίδιο άρθρο του επικαλείται τις ηχομιμητικές λέξεις.

Προηγουμένως, όμως, προέβαλε το δημαγωγικό επιχείρημα ότι «ἡ γλῶσσα δέν πλάσθηκε μέσα σέ ἐργαστήρια γλωσσολόγων, ἀλλά μέσα στή φύσι»! Η γλώσσα, βεβαίως, δεν δημιουργήθηκε από γλωσσολόγους σε εργαστήρια, αλλά συνήθως οι γλωσσολόγοι κατέχουν τα γνωστικά εφόδια, ώστε να ετυμολογούν με έγκυρο τρόπο. Και αυτό μας ενδιαφέρει εδώ, ποια είναι η σωστή ετυμολογική μέθοδος. Το ότι πλάστηκε στη φύση η γλώσσα δεν αποδεικνύει ότι σημασίες και μορφές συνδέονται μεταξύ τους με φυσικό τρόπο. Αλλά για τον αβάσιμο ισχυρισμό ότι η σχέση σημασίας και μορφής των λέξεων σε μια γλώσσα –και μάλιστα ειδικά στην Ελληνική– είναι φυσική θα γίνει λόγος και στη συνέχεια της εργασίας.

Τα παραδείγματα ηχομιμητικών λέξεων που παραθέτει ο Απόστολος Τζαφερόπουλος είναι αυτά των λέξεων βροντή, μυκῶμαι και μηκῶμαι, κρατήρ, δοῦπος. Κατ’ αρχάς, η λ. κρατήρ δεν συγκαταλέγεται καν στις ηχομιμητικές, όπως θα εξηγηθεί στη συνέχεια. Γενικά, όμως, η συμβατικότητα του γλωσσικού σημείου δεν αναιρείται από την ύπαρξη ηχομιμητικών και επιφωνηματικών στοιχείων, όπως είναι, π.χ., τα γαβγίζω, βρεκεκεκέξ κοάξ κοάξ, ε ;, εε…, μπα κ.λπ. Μερικά από αυτά, μολονότι λειτουργούν ως σύμβολα, ως στοιχεία δηλ. που εμφανίζουν φυσική και όχι αιτιακή σχέση σημαινομένου- σημαίνοντος, δεν αντικρούουν τον εν γένει συμβατικό χαρακτήρα του σημείου για τους ακόλουθους λόγους (Saussure 1979: 103- 104):

α) τα εν λόγω στοιχεία αντιπροσωπεύουν πολύ μικρό αριθμό λέξεων σε σχέση με τον λεξιλογικό πλούτο που μπορεί να διαθέτει μια γλώσσα. Ο αριθμός τους μάλιστα γίνεται ακόμη μικρότερος, εφόσον η επιστημονική ετυμολογία αποκαλύπτει ότι ορισμένες λέξεις δεν είναι στην πραγματικότητα ηχομιμητικές, όπως θα μπορούσε να φανταστεί κανείς: το αρχ. κρατήρ, π.χ., συνδέεται με το ρ. κεράννυμι «αναμειγνύω», ενώ το γαλλ. glas προέρχεται από το λατ. classicum «σάλπιγγα»·

β) οι λέξεις αυτές δεν έχουν χάσει πλήρως τον συμβατικό τους χαρακτήρα, πράγμα που αποδεικνύεται από την ποικιλία που εμφανίζουν σε διάφορες γλώσσες: π.χ. το ελλην. γαβγίζω αντιστοιχεί στο γαλλ. aboyer. Η απόδοση της φωνής των ζώων, άλλωστε, είναι κατ’ανάγκην εν μέρει συμβατική: το αριστοφανικό βρεκεκεκέξ κοάξ κοάξ, για παράδειγμα, αποδίδει μόνο αδρομερώς τη φωνή του βατράχου (Χατζιδάκις 1924(2): 92- 93), αφού άλλωστε δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά. Επίσης, το επιφώνημα ε ; της Ελληνικής, με το οποίο κάποιος ρωτάει τον συνομιλητή του, όταν δεν άκουσε κάτι, είναι αντίστοιχο με το αγγλ. huh?, ενώ το ελλην. εε…, που δηλώνει δισταγμό, στην Αγγλική είναι hm…Τέλος, το μπα, που εκφράζει εμφατική άρνηση στην Ελληνική, αντιστοιχεί στο αγγλ. nah·

γ) οι ηχομιμητικές λέξεις και τα επιφωνήματα αποτελούν δευτερεύοντα στοιχεία, που δεν παίζουν σπουδαίο ρόλο στα πλαίσια του συστήματος μιας γλώσσας.*

Η φιλόλογος Άννα Τζιροπούλου-Ευσταθίου (Ελληνική Αγωγή, φύλλο Σεπτεμβρίου 1997) προσπαθεί μάλιστα να ετυμολογήσει τα ονόματα των γραμμάτων του αλφαβήτου από την Ελληνική ανατρέχοντας και πάλι στον Κρατύλο · στον πλατωνικό αυτόν διάλογο προβάλλεται ο ισχυρισμός ότι τα γράμματα του αλφαβήτου δηλώνουν μερικές γενικές σημασίες: το ἄλφα το «μέγεθος», το ἰῶτα τη «λεπτότητα», το ταῦ τη «στάση», το λάμδα το «λείον», το «λιπαρόν» και το «κολλώδες» κ.λπ. Ωστόσο, η γλωσσική επιστήμη διδάσκει ότι ανάμεσα στις σημασίες αυτές και τους αντίστοιχους φθόγγους δεν υφίσταται αιτιακή σχέση. Απόδειξη γι’ αυτό αποτελεί το γεγονός ότι στην Αγγλική τη σημασία του «μεγάλου μεγέθους» δεν δηλώνει μόνο η λέξη large, που περιλαμβάνει το -a-, αλλά και η big, που περιέχει το -i-· επίσης, τη σημασία του «μικρού μεγέθους» εκφράζουν στην ίδια γλώσσα όχι μόνο το little (με -i-), αλλά και το small (με -a-, που αρχικά υπήρχε και στην προφορά της συγκεκριμένης λέξης). Και, φυσικά, δεν έχει την παραμικρή σημασία αυτό που αναρωτιέται ο Τζαφερόπουλος, δηλ. το …«τί μορφή εἶχε ἡ Ἀγγλική κατά τήν ἐποχή τοῦ Πλάτωνος» ή …«τί συνονθύλευμα ἀποτελεῖ ἡ σύγχρονη Ἀγγλική»: το θέμα της σύνδεσης ενός φθόγγου με μια ορισμένη σημασία δεν έχει καμία σχέση με την καλλιέργεια μιας γλώσσας ή τις πηγές του λεξιλογίου της. Η αρχαία Ελληνική ήταν πολύ καλλιεργημένη γλώσσα, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι, π.χ., το -ι- δήλωνε αποκλειστικά αυτήν ή εκείνη τη σημασία. Η μέθοδος με την οποία προσεγγίζει αυτά τα θέματα ο Τζαφερόπουλος δεν είναι επιστημονική, εφόσον συγχέει πράγματα άσχετα μεταξύ τους. Αντιεπιστημονική είναι και η μέθοδος του Γεωργιάδη, ο οποίος εντελώς δογματικά ισχυρίζεται ότι μόνο στην Ελληνική συγκεκριμένοι φθόγγοι συνδέονται με συγκεκριμένες σημασίες. Λες και όλες ανεξαιρέτως οι λέξεις της Ελληνικής που περιλαμβάνουν, π.χ., το γράμμα -τ- δηλώνουν …στάση.

*Ο ισχυρισμός που έχει προβληθεί, ότι δηλ. οι πρωταρχικές ρίζες της γλώσσας είναι ηχομιμητικές, είναι αβάσιμος. Κατά τον Robins (1989: 37), «κάθε υπόθεση που θα δεχόταν πως η γλώσσα στα πρώτα της στάδια στηριζόταν στην ονοματοποιία πολύ περισσότερο απ’ όσο σε όποια άλλη γνωστή περίοδο είναι και θα παραμείνει μία υπόθεση ουσιαστικά αναπόδεικτη και δίκαια έγινε αντικείμενο σαρκαστικής κριτικής από τον Max Müller [1823-1900] τον περασμένο αιώνα».

2.1. Η ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΤΑΣΗ ΕΝΑΝΤΙ ΤΩΝ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΩΝ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΥΛΟΥ

2008-04-09T11:11:00.003+03:00

Με αφορμή την αναθεώρηση από τη σύγχρονη γλωσσολογία των ετυμολογιών του πλατωνικού Κρατύλου, ο φιλόλογος Απόστολος Τζαφερόπουλος (εφημ. Ελληνική Αγωγή, φύλλο Νοεμβρίου 1999) έχει διατυπώσει δύο ιδεολογικές απόψεις. Σύμφωνα με την πρώτη, ο Κρατύλος του Πλάτωνα, εφόσον είναι ένα τόσο αξιόλογο αρχαιοελληνικό κείμενο, δεν μπορεί να δίνει αντιεπιστημονικές ετυμολογικές πληροφορίες, όπως διδάσκει η σύγχρονη γλωσσολογία. Πράγματι, ο Κρατύλος αποτελεί πολύτιμο κείμενο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, γιατί αποκαλύπτει έντονο προβληματισμό και περιλαμβάνει ενδιαφέρουσες φιλοσοφικές θέσεις για τη γλώσσα. Το συγκεκριμένο έργο είναι αξιόλογο φιλοσοφικό κείμενο, που πραγματεύεται ένα σημαντικό θέμα, το είδος της σχέσης που συνδέει τα ονόματα και τα πράγματα, δηλ. τον φυσικό ή συμβατικό χαρακτήρα της σχέσης αυτής. Ο πλατωνικός αυτός διάλογος, όμως, δεν έχει την αξία ειδικού γλωσσολογικού εγχειριδίου, που μπορεί να αποτελέσει αξιόπιστη πηγή ετυμολογικών πληροφοριών· η αξία του είναι γενικότερη, αφού ένα αρχαίο κείμενο δεν αξιολογείται μόνο με βάση την επιστημονική του εγκυρότητα ή την απόκλισή του από γλωσσολογικά διδάγματα, που εμφανίστηκαν τον 19ο και τον 20ό μόλις αιώνα. Για τις εσφαλμένες ετυμολογίες που απαντούν σε μερικά αρχαία κείμενα, ο Χατζιδάκις (1977: 127) επισημαίνει μάλιστα:

«ἄν τις θελήσῃ να λάβῃ ὑπ’ ὄψιν ὅτι ταῦτα συνέβαινον ὅτε οὔτε τὰ μέρη τοῦ
λόγου εἶχον διακριθῆ οὔτε αἱ καταλήξεις, πτωτικαί, προσωπικαί, παραγωγικαὶ κ.λπ.
οὔτε ῥίζαι ἢ θέματα, οὔτε χρόνοι ἢ συζυγίαι ἢ ἐγκλίσεις κ.λπ. κ.λπ. εἶχον
διευκρινηθῆ, τ.ἔ. ὅτε ἡ γραμματική ἦτο ἔτι ἐν τοῖς σπαργάνοις, τότε μᾶλλον θὰ
θαυμάσῃ διὰ τὸ γλωσσικὸν διαφέρον ἐκείνων […]. Μομφῆς ἄξιοι θὰ φανῶσιν εἴς τινα
μᾶλλον οἱ μετέπειτα Γραμματικοί, οἵτινες εἰ καὶ ἡ γραμματικὴ ἐπ’αυτῶν εἶχε
καλλιεργηθῆ καὶ ἀναπτυχθῆ, οὐχ ἧττον ἐπὶ αἰῶνας ἐξηκολούθουν διαστρέφοντες καθ’
ὅμοιον πάντοτε τρόπον τὰ τῆς γλώσσης».

Συν τοις άλλοις, όπως επισημαίνει ο Robins (1989: 42), θα ήταν άδικο να μην ειπωθεί ότι ο Πλάτων πολλές φορές αστειεύεται, όταν δίνει μερικές από τις ετυμολογίες του Κρατύλου. Το να λεχθεί πάντως η επιστημονική αλήθεια, ότι δηλ. αυτό το αξιόλογο, κατά τα άλλα, φιλοσοφικό κείμενο δεν δίνει σωστές ετυμολογίες, δεν υποτιμά σε καμιά περίπτωση τη σημασία του ούτε το μέγεθος του δημιουργού του. Εδώ ταιριάζει να παρατεθούν όσα έγραψε ο Χατζιδάκις (19242: 132) με άλλη αφορμή, τις επιθέσεις που είχε δεχθεί «διὰ κακῶς νοουμένην φιλοπατρίαν», όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, όταν δίδαξε την επιστημονική αλήθεια ότι η προφορά της Αρχαίας ήταν πολύ διαφορετική από τη σημερινή προφορά της Ελληνικής:

«[…] καιρὸς εἶναι πλέον νὰ λήξῃ ἡ τῶν ἀτόπων ὑπεράσπισις, νὰ πεισθῶμεν δὲ πάντες
ὅτι καὶ περὶ τούτων ὡς καὶ περὶ παντὸς ἄλλου ἡ αλήθεια πρέπει νὰ λέγηται
καὶ ὅτι αὕτη οὐ μόνον δὲν βλάπτει ἀλλὰ κατ’ ἀλήθειαν καὶ τιμᾷ καὶ
σῴζει».

Για τον πλατωνικό Κρατύλο διαφωτιστικά είναι και τα έργα (εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια) του Γιώργου Κεντρωτή, καθηγητή Θεωρίας της Μετάφρασης στο Τμήμα Ξένων Γλωσσών, Μετάφρασης και Διερμηνείας του Ιονίου Πανεπιστημίου, και του αείμνηστου ποιητή Ηλία Λάγιου (από τις εκδόσεις Πόλις και Ζαχαρόπουλου αντίστοιχα).

Σύμφωνα με μια δεύτερη ιδεολογική άποψη του Aπόστολου Tζαφερόπουλου, ο Πλάτων, οι Στωικοί κ.ά. ερμήνευσαν σωστά την προέλευση διαφόρων λέξεων της Ελληνικής, γιατί «βίωναν τή γλῶσσα πιό ἄμεσα καί κοντύτερα στίς ρίζες της». Κάτι παρόμοιο έχει γράψει και ο Άδωνις Γεωργιάδης (εφημ. Ελληνική Αγωγή, φύλλο Νοεμβρίου 1999), ότι δηλ. οι αρχαίοι μας πρόγονοι έχουν εκφράσει αξιόπιστες απόψεις για τη γλώσσα, γιατί «καί πιό κοντά στήν Γένεσι τῆς γλώσσης μας βρίσκονταν καί πολύ καλύτερη αἴσθησι τοῦ Ἑλληνικοῦ Λόγου εἶχαν». Ωστόσο, για κάθε γλωσσολόγο και ενημερωμένο γλωσσολογικά φιλόλογο, η άποψη ότι οι Αρχαίοι ετυμολογούσαν σωστά τις λέξεις της Ελληνικής, γιατί βρίσκονταν πιο κοντά από εμάς στις ρίζες της, δεν έχει, βεβαίως, καμία επιστημονική βάση. Ο Χατζιδάκις και πάλι (1905: 96- 98), αντικρούοντας αυτό που δίδασκαν άλλοτε μερικοί ετυμολόγοι, ότι δηλ. ο λαός κάποτε είχε «συνείδησιν τῶν ἀρχαίων ῥιζῶν», γράφει μεταξύ άλλων τα εξής:

«[…] τούτοις θὰ ἐπίστευον προθύμως, ἄν τις ἠδύνατο νά με πείσῃ, τίς ἦτο ἡ
Ἑλληνική γενεά, ἥτις ὑπὸ τῶν μητέρων αὐτῆς ἀντὶ λέξεων ὅλων ἑτοίμων καὶ κλιτῶν
ἐδιδάχθη ῥίζας· πότε ἔζη ἡ γενεὰ ἐκείνη ἥτις εἶχεν ἀκόμη συνείδησιν τῶν ἀρχαίων
ῥιζῶν; […] Πᾶς ἐπί μικρόν ἐπιστήσας τούτοις τὸν νοῦν νοεῖ ὅτι ἡμεῖς οὐδέν
γινώσκομεν περὶ ῥιζῶν καὶ τελῶν καὶ καταλήξεων, ἂν μὴ διδαχθῶμεν τὴν
Γραμματικήν. […] Οὐδέποτε ὁ ἄνθρωπος ἐλάλησε διὰ ῥιζῶν. […] Ἡ περίοδος τῶν ῥιζῶν
εἶναι καθαρὰ φαντασιοπληξία. […] Ὅσα ἡμεῖς σήμερον κατ’ ἀφαίρεσιν σχηματίζομεν
καὶ ὀνομάζομεν ῥίζας, εἶναι οὐδέν ἄλλο ἢ ἁπλᾶ Γραμματικῶν παρασκευάσματα
νοούμενα κατὰ συνθήκην».

Επομένως, είναι αντιεπιστημονική η άποψη ότι οι αρχαίοι Έλληνες, και ειδικότερα ο Πλάτων, ετυμολογούσαν σωστά τις λέξεις της Ελληνικής, επειδή δήθεν ήταν κοντύτερα στις ρίζες της. Η γνώση των ριζών προκύπτει από την επιστημονική διδασκαλία της Ιστορικής Γραμματικής μιας γλώσσας. Τα γραφόμενα από τον Χατζιδάκι στο προαναφερθέν χωρίο και αλλού (1905: 3, 1915α: 499) πείθουν ότι το επιχείρημα αυτό περί ριζών, που προέβαλε o Απόστολος Τζαφερόπουλος, για να υποστηρίξει τις ετυμολογίες του Κρατύλου, είναι αβάσιμο, όπως αβάσιμα είναι και τα γραφόμενα από τον εκδότη της Ελληνικής Αγωγής Άδ. Γεωργιάδη περί γενέσεως της γλώσσας, που προαναφέρθηκαν.* Tι θα πει ότι οι αρχαίοι Έλληνες ήταν πιο κοντά στη δημιουργία της γλώσσας και διέθεταν πολύ καλύτερη αίσθηση του ελληνικού λόγου; Η ερασιτεχνική προσέγγιση της γλώσσας φαίνεται και από την αοριστολογία που χαρακτηρίζει μερικούς ισχυρισμούς.

* Ένας βασικός λόγος για τον οποίον οι Αρχαίοι παρετυμολογούσαν τις λέξεις της Ελληνικής και δεν ανάγονταν στις πραγματικές τους ρίζες ήταν η έλλειψη επαφής με διάφορες ξένες γλώσσες. Ο αρχαίος ελληνικός κόσμος είχε μιαν αυτάρκεια, που δεν καθιστούσε αναγκαία τη γνώση ξένων γλωσσών, όπως συμβαίνει σήμερα. Χαρακτηριστικά είναι τα όσα αναφέρει ο Φαναριώτης λόγιος Σκαρλάτος Βυζάντιος (1852(2): ε), του οποίου, βεβαίως, τη φιλοπατρία δύσκολα θα αμφισβητούσε κανείς: «ἀναγινώσκοντες τὸν Κρατύλον, ἐνεθυμήθημεν πολλάκις τίνες ἄν ἤθελον καταστῇ οἱ πρωτότυποι ἐκείνοι ἄνδρες, οἱ Πλάτωνες, οἱ Αριστοτέλεις, οἱ Ἱπποκράτεις, ἐὰν ἐγνώριζον καὶ ἐσπούδαζον τὰς διαλέκτους [ενν. τις γλώσσες] τῶν συγχρόνων αὐτοῖς βαρβάρων, καθώς ’τοὺς ἔλεγον, καὶ μέχρι τίνος ἤθελον προαγάγῃ τὴν περί θεωρίας τῶν γλωσσῶν ἐπιστήμην, ἐὰν ἐξῆγον τὰ συμπεράσματά των ἐκ τῆς ἀντιπαραθέσεως αὐτῶν πρὸς ἀλλήλας, κατὰ τὸ σημερινὸν σύστημα τῆς Linguistique [γλωσσολογίας]. Ἀλλ’ εἰς τοὺς χρόνους ἐκείνους ὁ δίγλωσσος ἄνθρωπος ἦτον εὕρημα σπανιώτατον».

2. ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑΣ

2008-04-08T15:26:00.002+03:00

Χαρακτηριστικά παραδείγματα ερασιτεχνισμού στον χώρο της θεωρίας της γλώσσας και, ειδικότερα, της ετυμολογίας που θα μας απασχολήσουν εδώ είναι: η ιδεολογική στάση έναντι του Κρατύλου· επίσης, η προβολή διαφόρων επιχειρημάτων με τα οποία υποστηρίζονται οι ετυμολογίες του συγκεκριμένου έργου και αμφισβητείται η συμβατικότητα του γλωσσικού σημείου, δηλ. η μία από τις δύο αρχές που διακρίνουν την επιστημονική από τη μη επιστημονική φάση στην ετυμολόγηση των λέξεων (βλ. το Α’, 1.2.2).

Ο αβάσιμος ισχυρισμός ότι η Ελληνική είναι «η μόνη μη συμβατική γλώσσα του κόσμου, η μόνη γλώσσα δηλαδή που παρουσιάζει αιτιώδη σχέση μεταξύ του σημαίνοντός της (λέξεως) και του σημαινομένου της (του πράγματος που ονομάζει η λέξη)» έχει προβληθεί για την αναίρεση της ινδοευρωπαϊκής θεωρίας, ενώ για την Ελληνική έχει υποστηριχθεί από τον ίδιο ατυχώς και ότι «είναι η πρώτη και η μόνη δημιουργηθείσα γλώσσα του ανθρωπίνου είδους, από την παραφθορά της οποίας απέρρευσαν οι συμβατικές γλώσσες (δηλαδή αυτές όπου υπάρχει αναιτιώδης σχέση μεταξύ σημαίνοντος και σημαινομένου), όπως είναι όλες ανεξαιρέτως οι λοιπές γλώσσες του πλανήτη». Στο πρώτο μέρος της εργασίας μας, φαίνεται ότι αυτοί οι ισχυρισμοί δεν έχουν κανένα επιστημονικό-γλωσσολογικό υπόβαθρο. Αναλυτικά:

(βλ. περισσότερα στην έντυπη μορφή του βιβλίου)

1.2.2. ΤΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ

2008-04-07T15:55:00.003+03:00

Δύο βασικές αρχές της γλωσσολογίας διαφοροποιούν το προεπιστημονικό από το επιστημονικό στάδιο στην ετυμολογική έρευνα των λέξεων: α) αυτή που ορίζει ότι η σχέση ανάμεσα στο περιεχόμενο και τη μορφή μιας λέξης είναι συμβατική και β) αυτή που ορίζει ότι οι γλωσσικές μεταβολές δεν έχουν συμπτωματικό χαρακτήρα, αλλά βασίζονται σε φωνολογικούς νόμους. Η πρώτη αρχή υπόκειται στις έρευνες που διεξήγαγαν οι εκπρόσωποι της ιστορικοσυγκριτικής γλωσσολογίας τον 19ο αι., αλλά αναπτύχθηκε αργότερα από τον ιδρυτή της νεότερης γλωσσολογίας Ferdinand de Saussure (1857- 1913), στα πλαίσια της θεωρίας περί γλωσσικών σημείων που διατύπωσε. Η δεύτερη αρχή, αυτή που αφορά στους φωνολογικούς νόμους, διατυπώθηκε από τους ιστορικοσυγκριτικούς γλωσσολόγους και οδήγησε κατ’εξοχήν στην επιστημονική θεμελίωση της διαδικασίας για την ανεύρεση του ετύμου των λέξεων. Ας δούμε, όμως, την καθεμιά από τις δύο αυτές θεωρητικές αρχές αναλυτικά.

Σύμφωνα με την πρώτη αρχή, αυτήν του Saussure, ο δεσμός που ενώνει το σημαινόμενο με το σημαίνον ενός γλωσσικού σημείου, δηλ. η σχέση σημασίας και μορφής μιας λέξης, έχει συμβατικό και όχι αιτιακό χαρακτήρα. Κατά τον Ελβετό γλωσσολόγο, δεν υπάρχει καμία εσωτερική, αιτιώδης σχέση που να συνδέει, π.χ., τη σημασία “soeur” «αδελφή» και την αντίστοιχη ακουστική εικόνα. Η σχέση που υφίσταται ανάμεσα στη σημασία αυτή και τα φωνολογικά στοιχεία που χρησιμεύουν ως δήλωσή της είναι συμβατική. Ένας οποιοσδήποτε άλλος συνδυασμός φωνημάτων θα μπορούσε κάλλιστα να αποτελέσει τη φωνολογική αντιπροσώπευση της συγκεκριμένης σημασίας. Ο Saussure προέβαλε ως απόδειξη της επιστημονικής αυτής θέσης τις διαφορές που παρατηρούνται ανάμεσα στις γλώσσες και την ίδια την ύπαρξη διαφόρων γλωσσών. Όπως θα πει χαρακτηριστικά (Saussure 1979: 102):

«τό σημαινόμενο “boeuf” «βόδι» ἔχει ὡς σημαῖνον b-ö-f ἀπό τή μιά μεριά τῶν συνόρων και o-k-s (Ochs) ἀπό τήν ἄλλη».

Αν ο δεσμός ανάμεσα στο περιεχόμενο και την έκφραση μιας λέξης ήταν αιτιακής φύσεως, δεν θα παρατηρούνταν διαφορές ανάμεσα στις φυσικές γλώσσες που μιλούν οι άνθρωποι ανά τον κόσμο. O φιλόσοφος Σέξτος Εμπειρικός (Προς γραμματικούς 145, 1998: 267) τον 2ο αι. μ.Χ. είχε υποστηρίξει την ίδια άποψη:

«αν, βέβαια, υποθέσουμε ότι τα ονόματα είναι φύσει και δεν σημαίνουν δυνάμει της εκάστοτε σύμβασης, θα έπρεπε οι πάντες να καταλαβαίνουν τους πάντες, οι Έλληνες τους βαρβάρους, οι βάρβαροι τους Έλληνες και βάρβαροι πάλι (άλλους) βαρβάρους. Αυτό όμως δεν ισχύει, επομένως τα ονόματα δεν σημαίνουν εκ φύσεως».

Συνεπώς, η άποψη ότι κάποιος ονοματοθέτης δημιούργησε τις πρώτες λέξεις, προκειμένου να αποδώσει τις ιδιότητες των αντίστοιχων αντικειμένων αναφοράς, δεν έχει επιστημονική βάση. Για παράδειγμα, η θέση ότι οι λ. ἄνθρωπος, ἥλιος, Δήμητρα και Ποσειδῶν είχαν αρχικά μορφές, όπως ἀναθρῶν ἃ ὄπωπε / ἀνώροπος, ἅλιος / δήλιος, διδοῦσα ὡς μήτηρ / γημήτηρ, Ποσίδεσμος / τὴν πόσιν δεσμεῖν κ.λπ., που απέδιδαν αντίστοιχα τις ιδιότητες του ανθρώπινου όντος, του συγκεκριμένου στοιχείου της φύσεως και των εν λόγω δύο θεών, ανήκει στην προεπιστημονική φάση της ετυμολόγησης των λέξεων.

Αξίζει, βεβαίως, να γίνει η ακόλουθη διευκρίνιση, που αφορά στην υφή του γλωσσικού σημείου: τα μέρη που απαρτίζουν το σημείο αποτελούν εσωτερικές, ψυχικές οντότητες· το σημαινόμενο είναι η γνώση για τη σημασία μιας λέξης, ενώ το σημαίνον η γνώση για τη φωνολογική της έκφραση (με φωνήματα), που διαφέρει από την ηχητική της πραγμάτωση με φθόγγους. Κατά τον Saussure (1979: 100),

«τό γλωσσικό σημεῖο ἑνώνει ὄχι ἕνα πρᾶγμα καὶ ἕνα ὄνομα, ἀλλά μιά ἰδέα καί μιά ἀκουστική εἰκόνα. Αὐτή ἡ τελευταία δέν εἶναι ὁ ὑλικός ἦχος, πράγμα καθαρά φυσικό, ἀλλά τό ψυχικό ἀποτύπωμα τοῦ ἤχου αὐτοῦ, ἡ παράσταση πού μᾶς δίνει γι’αὐτόν ἡ μαρτυρία τῶν αἰσθήσεών μας […]. Ὁ ψυχικός χαρακτήρας τῶν ἀκουστικῶν μας εἰκόνων φαίνεται καθαρά, ὅταν παρατηροῦμε τόν δικό μας λόγο. Χωρίς νά κινοῦμε τά χείλη οὔτε τή γλώσσα, μποροῦμε νά μιλᾶμε στόν ἑαυτό μας ἤ νά ἀπαγγέλλουμε ἕνα ἀριθμό στίχων».

Άρα, ο δεσμός σημαινομένου-σημαίνοντος, για τον οποίον έγινε λόγος προηγουμένως, αποτελεί συμβατική σχέση δύο εσωτερικών στοιχείων.

Σύμφωνα με τη δεύτερη αρχή της γλωσσικής επιστήμης, οι μεταβολές που εμφανίζει μια γλώσσα σε φωνολογικό επίπεδο δεν είναι τυχαίες, αλλά υπακούουν σε συγκεκριμένους νόμους, τους φωνολογικούς. Στην ιστορικοσυγκριτική γλωσσολογία, οι φωνολογικοί νόμοι αποτελούν γενικούς κανόνες που ρυθμίζουν σε ορισμένη χρονική φάση μιας γλώσσας τις φωνολογικές μεταβολές και ερμηνεύουν επιστημονικά την παρουσία αυτού ή εκείνου του φωνήματος σε διαφόρους τύπους. Για παράδειγμα, δεν είναι συμπτωματική η εμφάνιση του -θ- στον τύπο του μέλλοντα θρεξοῦμαι της Αρχαίας έναντι του -τ- στον αντίστοιχο ενεστωτικό τρέχω. Ο πρώτος τύπος δημιουργήθηκε από αρχική ρίζα *θρεχ- ως εξής: *θρεχ-σούμαι > θρεκ-σούμαι > θρεξοῦμαι. Πιο συγκεκριμένα, στον τύπο *θρεχ-σούμαι λειτούργησε ένας παλιός φωνολογικός νόμος, αυτός της αποδάσυνσης ή αηχοποίησης, σύμφωνα με τον οποίον τα -β-, -φ- και -γ-, -χ- της Αρχαίας, όταν βρεθούν σε περιβάλλον προ -σ- ή -τ-, τρέπονται στα αντίστοιχα ψιλά. Άρα, το -χ- του *θρεχ-σούμαι, επειδή ακολουθούνταν από το -σ-, έχασε τη δασύτητά του, ετράπη σε -κ- και έδωσε τον τύπο θρεξοῦμαι. Ενώ η εξέλιξη του τύπου τρέχω, που επίσης ανάγεται σε ρίζα *θρεχ-, είναι η ακόλουθη: *θρέχ-ω > τρέχ-ω. Πιο συγκεκριμένα, ο ενεστωτικός αυτός τύπος ερμηνεύεται από τη λειτουργία άλλου φωνολογικού νόμου, αυτού της ανομοίωσης των δασέων, γνωστού και ως «νόμου του Grassmann», σύμφωνα με τον οποίον σε περιβάλλον με δύο διαδοχικά δασέα το πρώτο από αυτά τρέπεται στο αντίστοιχο ψιλό. Επομένως, στον αρχικό τύπο *θρέχ-ω, που εμφανίζει δύο αλλεπάλληλα δασέα, το -θ- και το -χ-, το -θ- ετράπη σε -τ- και έδωσε τον γνωστό ρηματικό τύπο τρέχω.

Από τα παραδείγματα αυτά προκύπτει ότι υπάρχουν συγκεκριμένοι φωνολογικοί νόμοι που ερμηνεύουν γλωσσολογικά την εμφάνιση των φωνημάτων σε διαφόρους τύπους. Η ετυμολόγηση των λέξεων που δεν βασίζεται στη λειτουργία των νόμων αυτών δεν έχει επιστημονικό χαρακτήρα. Ο Χατζιδάκις (1915α: 101-102) επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι:

«κηρύσσεται ἀπαράδεκτος πᾶσα ἐτυμολογία ὅπως καὶ πᾶσα ἄλλη ἑρμηνεία παραβαίνουσα
γνωστοὺς καὶ ἀνεγνωρισμένους φθογγικοὺς νόμους, ἂν μήτε διὰ τῆς ἀρχῆς τῶν
ἀναλογιῶν μήτε διὰ τοῦ δανεισμού μήτε κατά τινα ἄλλον τρόπον τυγχάνῃ τῆς
προσηκούσης αἰτιολογίας καὶ ἑρμηνείας».

Για παράδειγμα, η αναγωγή των τύπων ἄνθρωπος, ἥλιος, Δημήτηρ και Ποσειδῶν σε φράσεις όπως ἄνω θρεῖν, ἀεὶ εἱλεῖν ἰών, διελεῖν τὴν γῆν και τὴν πόσιν δεσμεῖν αντίστοιχα, είναι αυθαίρετη, γιατί δεν εξηγεί με βάση κάποιον γνωστό από τη γλωσσική επιστήμη νόμο ή με κάποιον άλλον τρόπο τις φωνολογικές μεταβολές που ρυθμίζουν την εμφάνιση καθενός από τα φωνήματα στις τέσσερεις αυτές λέξεις.

Με βάση τα παραπάνω, μπορούν να κριθούν μερικές ετυμολογίες δημοσιευμένες σε έντυπα που υποτίθεται ότι προβάλλουν την Ελληνική. Μια περίπτωση είναι αυτή του συντάκτη ενός άρθρου που περιλαμβάνεται στο περιοδ. Ελληνική, διεθνής γλώσσα του Οργανισμού για τη Διεθνοποίηση της Ελληνικής Γλώσσας (τόμ. Γ’, τεύχος 4 (32), Οκτωβρίου- Δεκεμβρίου 1997). Ο αρθρογράφος αυτός επιχειρεί την ετυμολόγηση μερικών λέξεων της Ελληνικής ακριβώς κατά το πρότυπο του Κρατύλου. Τα όσα γράφει αποτελούν, βεβαίως, κραυγαλέα δείγματα παρετυμολογίας. Χαρακτηριστικά για τη μέθοδο που ακολουθεί είναι τα ακόλουθα παραδείγματα: ρίζα < «η ροή της ζωής», φωνή < «το φως του νοός», Δανάη < «δύναμις νοός» ή «διάνοια», Περσεύς < «το πυρ το εσωτερικόν»... Όμοια και η μέθοδος του Αντώνη (Ραδάμανθυ) Αναστασάκη, του Ιδεοθεάτρου, σύμφωνα με τον οποίον ο αριθμός είναι «ο άριστος θυμός» (Τηλεάστυ, 18.5.2003). O Εμμανουήλ Ροΐδης (1893: 6-7, βλ. και Χάρη 2001: 123) κατέκρινε ανάλογα φαινόμενα ερασιτεχνισμού που είχαν παρατηρηθεί στο παρελθόν με τα ακόλουθα:

«οὐδ’ ἔχει τι κοινότερον ἡ σήμερον γλωσσικὴ ἐπιστήμη πρὸς τοὺς πρώην θηρευτὰς
ἐτυμολογιῶν, οἵτινες εἰς μόνην τὴν συγγένειαν τοῦ ἤχου καὶ τὴν τυχαίαν σύμπτωσιν
σημασίας προσέχοντες, παρῆγον τὸ rosa ἐκ τοῦ ῥὰ καὶ ὄζω,
τὸ baron ἀπὸ τοῦ βαρῶ, διὰ τὸν λόγον “ὅτι ὁ βαρόνος εἶναι πρόσωπον
βαρύτητος μεγάλης” [...] καὶ τὸ γερμανικὸν Gasterey (ἑστιατόριον) ἐκ τοῦ
γαστήρ, “διότι χάριν αὐτῆς παρασκευάζονται τὰ συμπόσια” [...], ἐνῶ ἄλλοι
ἐπρότεινον ὡς ἐπιχείρημα ὑπέρ τῆς μονογλωσσίας τοῦ ἀνθρωπίνου γένους, ὅτι
ἑλληνίζουσι φυλαί τινες ἀμερικανῶν ἀγρίων, καλούντων mata καὶ potamas τὰ
ὄμματα καὶ τὸν ποταμόν [...]. Τοὺς κατὰ ταύτην ἐτυμολογοῦντας ἢ
μᾶλλον ἐτυμολογήσαντας χλευάζει ὁ Οὐίθνεϋ ἀνηλεῶς, παρομοιάζων πρὸς φυσιοδίφας
“ἱκανούς νὰ συγκατατάξωσι καθ’ὁμοιότητα χρώματος πράσινα φύλλα, πράσινα ὄστρακα
καὶ πράσινα πτερά”».

Ένας τέτοιος «φυσιοδίφης», που παρουσίαζε εκπομπή στον τηλεοπτικό σταθμό Seven και αρθρογραφούσε στο περιοδ. Δαυλός, με κάθε σοβαρότητα ετυμολογούσε το άκλιτο-παιδικό κουπεπέ από το ...κούπα, ω παι! Πρόκειται για τον αείμνηστο Κωνσταντίνο-Ευστάθιο Γεωργανά. Φυσικά, δεν τον απασχολούσε το γεγονός ότι η λ. κούπα είναι μεταγενέστερο δάνειo από το λατ. cup(p)a και ότι απέκτησε τη σημερινή σημασία μόλις τη μεσαιωνική περίοδο, ενώ στους ελληνιστικούς χρόνους σήμαινε «βαρέλι» (βλ. ΛΚΝ, λ. κούπα).

Τέλος, ας σημειωθεί ότι ο εκδότης της Ελληνικής Αγωγής Άδωνις Γεωργιάδης δηλώνει δημαγωγικά και δήθεν πατριωτικά (εφημ. Ελληνική Αγωγή, φύλλο Νοεμβρίου 1999) ότι δεν ακολουθεί τον δρόμο της σύγχρονης, «ξενόφερτης» γλωσσολογίας, αυτόν που ανοίχτηκε στη δυτική Ευρώπη τον 19ο αι., αλλά αυτόν που ξεκινάει με τους αρχαίους Έλληνες και ότι εξακολουθεί να εμπιστεύεται τη σοφία τους. Ωστόσο, ο Σέξτος Εμπειρικός, π.χ., που σύμφωνα με τα προαναφερθέντα απορρίπτει τη φυσική σχέση σημαινομένου-σημαίνοντος, αποτελεί κομμάτι της ελληνικής γραμματείας. Τα κείμενά του και οι θέσεις του δεν είναι «ξενόφερτα», όπως του Saussure, αν αυτό είναι το θέμα που θα πρέπει να μας απασχολήσει. Το ίδιο, βέβαια, ισχύει και για τον Αριστοτέλη, ο οποίος, όπως θα δούμε παρακάτω (Α’, 2.3), επίσης υποστηρίζει τη συμβατική προέλευση της γλώσσας. O Γεωργιάδης κατά δήλωσή του εμπιστεύεται την αρχαιοελληνική σοφία. Αρχαίος Έλληνας, όμως, ήταν και ο Αριστοτέλης, ο φιλόσοφος που υποστηρίζει σε γενικές γραμμές και τηρουμένων των αναλογιών ό,τι διδάσκουν και οι γλωσσολόγοι σήμερα ως προς το συζητούμενο θέμα, ότι δηλ. η σχέση σημασίας και μορφής των λέξεων δεν είναι φυσική!

1.2.1. ΤΟ ΠΡΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ

2008-04-06T23:42:00.002+03:00

Η αναζήτηση του ετύμου, δηλ. της αληθούς ρίζας και σημασίας των λέξεων, απασχολεί τα πρόσωπα που παίρνουν μέρος σε έναν πλατωνικό διάλογο, τον Κρατύλο ή Περί ορθότητος ονομάτων. Αυτό το κείμενο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, όμως, δεν παρέχει στον αναγνώστη του έγκυρες ετυμολογικές πληροφορίες, επειδή η εκεί διερεύνηση της προέλευσης των λέξεων βρίσκεται ακόμη στο προεπιστημονικό στάδιο της ενασχόλησης με τη γλώσσα. Για την ακρίβεια, ο πλατωνικός Κρατύλος αποτελεί πηγή για την παρετυμολογία πολλών λέξεων της Ελληνικής. Το θεωρητικό υπόβαθρο στις ερμηνείες που δίνει το έργο αυτό είναι η άποψη ότι ανάμεσα στα ονόματα και τα πράγματα υπάρχει αιτιώδης, φυσική σχέση: σύμφωνα με την άποψη του φιλοσόφου Κρατύλου, ενός από τους πρωταγωνιστές του ομώνυμου διαλόγου, ονόματα και πράγματα συνδέονται μεταξύ τους αιτιακά. Αντίθετα, κατά τον Ερμογένη, που επίσης συμμετέχει στη συζήτηση, η εν λόγω σχέση έχει συμβατικό χαρακτήρα. Όλοι όσοι υποστήριζαν την πρώτη άποψη –ο Πλάτων, οι Στωικοί κ.ά.– προσπαθούσαν να ανακαλύψουν τις αρχικές μορφές και σημασίες των λέξεων της Ελληνικής μέσα από τις ιδιότητες των πραγμάτων τα οποία αυτές δήλωναν. Οι υποστηρικτές της ονοματοκρατικής αυτής θέσης για τη σχέση ονομάτων-πραγμάτων επεδίωκαν δηλ. να εξηγήσουν τον σχηματισμό μιας λέξης κατά τη δημιουργία της γλώσσας από τους πρώτους ανθρώπους, τη «γλωσσογονία», που ήταν γι’αυτούς προϊόν ονοματοθεσίας.

Χαρακτηριστικά για τη φιλοσοφική στάση εκείνης της εποχής απέναντι στη γλώσσα είναι τα ακόλουθα αποσπάσματα από τον Κρατύλο, που περιλαμβάνουν τις ετυμολογίες των λέξεων ἄνθρωπος, ἥλιος, Δημήτηρ και Ποσειδῶν:

«[…] το όνομα “ἄνθρωπος” σημαίνει ότι, ενώ κάθε άλλο ζώο δεν ερευνά ούτε
στοχάζεται για ό,τι βλέπει, ούτε “ἀναθρεῖ” (κοιτάζει προς τα πάνω), ο άνθρωπος
και βλέπει –αυτό θα πει “ὄπωπε”– και “ἀναθρεῖ” και στοχάζεται για ό,τι “ὄπωπε”
(έχει δει). Γι’ αυτό απ’ όλα τα ζώα μόνο ο άνθρωπος ονομάστηκε σωστά “ἄνθρωπος”,
ως “ἀναθρῶν ἃ ὄπωπε” (γιατί εξετάζει όσα έχει δει)» (Πλάτων,
Kρατύλος 399 c, 1994: 111)· «οι Δωριείς τον ονομάζουν [ενν. τον
ήλιο] “ἅλιον”· “ἅλιος” θα μπορούσε να είναι για το “ἁλίζειν” (επειδή
συγκεντρώνει) στον ίδιο χώρο ανθρώπους από τη στιγμή που ανατέλλει, θα μπορούσε
όμως να είναι και επειδή “ἀεὶ εἱλεῖν ἰών” (συνεχώς κινείται περιστρεφόμενος)
γύρω από τη γη […]» (Πλάτων, Kρατύλος 409 a, 1994: 139)· «η Δήμητρα
φαίνεται ότι έχει ονομαστεί για την παροχή της τροφής, και ονομάστηκε “Δημήτηρ”
“διδοῦσα ὡς μήτηρ” (προσφέροντας ως μητέρα)» (Πλάτων, Kρατύλος 404 b,
1994: 125)· «ο Ποσειδών μού φαίνεται ότι ονομάστηκε έτσι από τον πρώτο που τον
ονόμασε, επειδή, καθώς εκείνος βάδιζε, η φύση της θάλασσας δεν τον άφησε να
προχωρήσει αλλά του έγινε σαν δέσιμο των ποδιών. Τον θεό λοιπόν, που είναι
άρχοντας αυτής της δύναμης, τον ονόμασε “Ποσειδῶνα”, σαν να ήταν “Ποσίδεσμος”
(με δεμένα πόδια). Το -ε- ίσως προστέθηκε για να είναι ωραιότερη η λέξη. Ίσως
όμως να μην εννοεί αυτό, γιατί παλιά το όνομά του αντί του σίγμα
είχε δύο λάμδα, εννοώντας ότι ο θεός είναι “πολλὰ εἰδώς” (γνώστης πολλών). Ίσως
πάλι να πήρε το όνομά του από το σείων, “ὁ σείων”, με προσθήκη του
πι και του δέλτα» (Πλάτων, Kρατύλος 402 e- 403 a, 1994: 121).

Αυτή η μέθοδος για την ανεύρεση του ετύμου των λέξεων, που έχει ως αφετηρία μια καθαρά φιλοσοφική θέση απέναντι στη γλώσσα, ακολουθείται και πολύ αργότερα, στους μεσαιωνικούς χρόνους. Σε ετυμολογικό λεξικό του 11ου αι., για παράδειγμα, περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων οι εξής ετυμολογικές πληροφορίες για τις ίδιες λέξεις, ἄνθρωπος, ἥλιος, Δημήτηρ και Ποσειδῶν (βλ. το ΕM στα αντίστοιχα λήμματα):

«ἄνθρωπος: παρὰ τὸ ἄνω θρεῖν, ἤγουν ἄνω βλέπειν · μόνος γαρ
τῶν ἄλλων ζώων ὁ ἄνθρωπος ἄνω βλέπει […] ἤ παρὰ τὸ ἄνω ῥέπειν, ἀνώροπός
τις ὤν»· «ἥλιος: παρὰ τὸ δήλος δήλιος, ὁ φανερός· καὶ ἥλιος, ἀποβολῇ
τοῦ δ»· «Δημήτηρ: παρὰ τὸ γῆ καὶ τὸ μήτηρ, γημήτηρ
τις οὖσα· καὶ τροπῇ τοῦ γ εἰς δ · ἤ δημομήτηρ, κατὰ συγκοπήν· ἤ παρὰ τὸ
διελεῖν τὴν γῆν καὶ τέμνειν ἐν τῇ ἀροτριάσει […]»· «Ποσειδῶν: […] παρὰ τὸ τὴν
πόσιν δεσμεῖν · οὐδεὶς γὰρ ἐκ τοῦ τῆς θαλάσσης πίνει ὕδατος αὐθαιρέτως […]».

Ο μελετητής Karl Krumbacher γράφει μάλιστα για τους βυζαντινούς ετυμολόγους τα εξής:

«τὴν ἀστάθειαν καὶ ἀβεβαιότητα τῆς βυζαντινῆς ἐτυμολογίας χαρακτηρίζει τοῦτο
μάλιστα, ὅτι σπανίως οἱ ἐτυμολόγοι εἶναι εὐχαριστημένοι μὲ ἓν καὶ μόνον ἔτυμον,
προσφέρουν δὲ εἰς τὴν ἐκλογὴν τοῦ ἀναγνώστου καὶ δεύτερον, τρίτον, τέταρτον,
πέμπτον, ἕκτον».

(Το χωρίο του Krumbacher παραθέτει σε άρθρο του για τα βυζαντινά λεξικά και γραμματικές ο Χαραλαμπάκης, βλ. Κοπιδάκη 1999: 169).

Ακολούθως, θα φανεί γιατί αυτές οι ετυμολογίες δεν έχουν επιστημονική βάση.

1.2. ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑΣ

2008-04-05T14:28:00.002+03:00

Αντικείμενο του κεφαλαίου αυτού είναι η διαχρονική θεώρηση του θέματος που μας απασχολεί. Η ενασχόληση με την ετυμολογία μπορεί να διακριθεί σε δύο χρονικές φάσεις, την προεπιστημονική και την επιστημονική. Τα δύο υποκεφάλαια είναι αφιερωμένα στα δύο αυτά στάδια από τα οποία πέρασε η έρευνα της ετυμολογίας σε διαχρονικό επίπεδο.